Điện rác Việt Nam: Nghịch lý "đói" nguyên liệu giữa cơn sốt đầu tư

Trong nỗ lực chuyển dịch năng lượng, điện rác từng được kỳ vọng là "mũi tên trúng hai đích" khi vừa giải quyết bài toán môi trường, vừa bổ sung nguồn điện cho hệ thống. Tuy nhiên, đằng sau làn sóng đầu tư ồ ạt tại nhiều địa phương là một thực tế kém màu hồng. 

Các chuyên gia cảnh báo rằng điện rác không phải là nguồn điện chủ lực và đang phải đối mặt với rào cản lớn về nguồn cung nguyên liệu cũng như tính hiệu quả kinh tế.

TS Nguyễn Huy Hoạch, chuyên gia năng lượng, nhận định đóng góp của điện rác vào hệ thống điện hiện không đáng kể. Dù có giá bán điện cao, nhưng chi phí vận hành hệ thống xử lý khí thải và đầu tư công nghệ lại rất lớn, khiến thời gian hoàn vốn kéo dài. 

Đặc biệt, một "nút thắt" khó gỡ đang tồn tại là sự mâu thuẫn lợi ích giữa đơn vị thu gom và nhà máy điện rác. Việc kiểm soát khối lượng rác chính xác hơn so với cách tính ước lượng trước đây khiến nhiều đơn vị thu gom không mặn mà, dẫn đến tình trạng nhà máy có công suất nhưng lại thiếu rác để vận hành.

Đáng chú ý, xu hướng đốt rác hỗn hợp hiện nay tại Việt Nam được đánh giá là giải pháp "chữa cháy" ngắn hạn và có thể gây lãng phí tài nguyên. PGS.TS Phùng Chí Sỹ, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, cho rằng về lâu dài, mục tiêu cốt lõi phải là phân loại và tái chế. 

Nếu lộ trình phân loại rác tại nguồn được thực hiện triệt để, lượng rác thải có thể đốt sẽ giảm mạnh. Điều này đặt các nhà máy điện rác trước nguy cơ "xây xong rồi đắp chiếu" vì thiếu nguyên liệu đầu vào, tương tự như bài học kinh nghiệm từ một số quốc gia đi trước.

Bên cạnh rủi ro về nguyên liệu, các dự án điện rác còn đang "mắc kẹt" trong những quy trình thủ tục hành chính rườm rà. Dù được xếp vào nhóm dự án xanh với nhiều ưu đãi trên lý thuyết, nhưng thực tế việc xin chủ trương, thỏa thuận đấu nối hay đàm phán giá điện thường kéo dài nhiều năm, làm nản lòng các nhà đầu tư. Thậm chí, có những dự án đã hoàn thành nhưng vẫn chưa thể phát điện do hạ tầng truyền tải chưa đồng bộ.

Để phát triển bền vững, các chuyên gia khuyến cáo cần nhìn nhận điện rác như một giải pháp hỗ trợ xử lý môi trường thay vì kỳ vọng quá lớn vào vai trò phát điện. Việc quy hoạch cần được tính toán thận trọng để hài hòa giữa mục tiêu giảm tỷ lệ chôn lấp và chiến lược kinh tế tuần hoàn. 

Giải pháp khai thác các bãi rác cũ làm nguyên liệu có thể là một hướng đi tiềm năng, nhưng điều này đòi hỏi một cơ chế điều tiết nguồn rác và lợi ích đồng bộ để biến rác thải thực sự thành tài nguyên thay vì là gánh nặng cho xã hội.