Đề xuất mở rộng hình phạt tiền thay cho án tù: Ưu tiên thu hồi tài sản và nhân văn hóa chính sách hình sự

Theo cơ quan soạn thảo, mặc dù Bộ luật Hình sự hiện hành đã coi phạt tiền là một hình phạt chính, nhưng các quy định vẫn mang tính tùy nghi với những cụm từ như "có thể", khiến chính sách hình sự vẫn nghiêng nặng về mục đích trừng phạt. 

Đề xuất mới hướng tới việc thiết lập các căn cứ pháp lý minh bạch và chặt chẽ hơn. Điều này giúp tòa án có cơ sở để chuyển đổi từ án tù sang phạt tiền, đưa hệ thống tư pháp tiến thêm một bước từ "cho phép" sang các quy định cụ thể.

Tuy nhiên, việc "nộp tiền thay đi tù" không được áp dụng tràn lan. Để được hưởng chính sách này, người phạm tội phải đáp ứng những điều kiện khắt khe: thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực hợp tác với cơ quan chức năng và quan trọng nhất là phải khắc phục toàn bộ hậu quả, bồi thường đầy đủ thiệt hại đã gây ra.

Việc ưu tiên phạt tiền thay vì cách ly người phạm tội khỏi xã hội mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Về mặt quản trị nhà nước, chính sách này giúp giảm đáng kể chi phí giam giữ, giảm áp lực quản lý tại các trại giam, đồng thời tăng nguồn thu cho ngân sách từ các vụ án có động cơ vụ lợi.

Dưới góc độ xã hội, hình phạt tiền mở ra cơ hội cho những người phạm tội lần đầu hoặc ít nguy hiểm có điều kiện duy trì việc làm, chăm sóc gia đình và tái hòa nhập cộng đồng tốt hơn. Đặc biệt, đối với khối doanh nghiệp, việc áp dụng phạt tiền thay tù đối với các lỗi quản trị giúp giảm thiểu rủi ro đứt gãy bộ máy điều hành và thiếu hụt lao động khi người quản lý vi phạm các sai sót có thể xử lý bằng tài chính.

Dù vậy, Bộ Công an cũng lưu ý rằng để chính sách này đạt hiệu quả cao nhất, Nhà nước cần đầu tư thêm vào cơ chế xác minh tài sản và thu nhập để ngăn chặn tình trạng tẩu tán tài sản trước khi thi hành án.

Trên thực tế, xu hướng chuyển đổi từ án tù sang phạt tiền đã được áp dụng hiệu quả trong một số vụ án lớn gần đây khi hậu quả kinh tế được khắc phục triệt để. Điển hình như vụ án tại Tập đoàn FLC, trong phiên tòa phúc thẩm, 14 bị cáo (bao gồm cả ông Trịnh Văn Quyết) đã được tòa tuyên chuyển từ án tù sang phạt tiền với mức từ 2 đến 4 tỷ đồng. 

HĐXX nhận định hình phạt tiền đã đủ tác dụng răn đe và thể hiện rõ tính nhân đạo của pháp luật khi các bị cáo đã hoàn thành trách nhiệm bồi thường.

Tương tự, tại Đắk Lắk vào cuối năm 2025, 5 bị cáo trong một vụ án trốn thuế cũng đã được tòa tuyên phạt tiền thay vì ngồi tù. Do các bị cáo đã khắc phục hoàn toàn hậu quả, kết hợp với các yếu tố nhân thân như bệnh tật hoặc là người dân tộc thiểu số, tòa án cho rằng việc phạt tiền là phù hợp để vừa giáo dục vừa khoan hồng.

Bên cạnh việc mở rộng hình phạt tiền, dự thảo của Bộ Công an còn đề xuất nhiều nội dung quan trọng khác như: giảm các tội danh áp dụng án tử hình, bổ sung các hành vi phạm tội mới và mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Đặc biệt, mức phạt tiền đối với các tội danh liên quan đến lĩnh vực tài chính, ngân hàng, chứng khoán và bảo hiểm được đề xuất tăng gấp đôi.

Những điều chỉnh này không chỉ nhằm tăng tính công bằng, răn đe mà còn khuyến khích người phạm tội nỗ lực khắc phục hậu quả, hướng tới một nền tư pháp hiện đại và nhân văn hơn. Dự thảo sẽ tiếp tục được lấy ý kiến đến hết ngày 7/5 trước khi trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa XVI.