Từng duy trì lập trường không chế tạo vũ khí nguyên tử, Iran đang chứng kiến tranh luận ngày càng gay gắt về khả năng sở hữu bom hạt nhân để răn đe Mỹ và Israel, trong bối cảnh học thuyết an ninh cũ bị thách thức.
16-1792118068-iran-cong-khai-tranh-luan-ve-bom-hat-nhan-sau-cac-don-tan-cong-cua-my-va-israel
Mô hình tên lửa và quốc kỳ Iran được đặt tại quảng trường Imam Hussein ở Tehran. Ảnh: Reuters.

Từ chủ đề nhạy cảm thành cuộc tranh luận công khai

Phát biểu trước các lãnh đạo thế giới tại Liên Hợp Quốc tháng trước, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tiếp tục khẳng định Tehran không từ bỏ chương trình hạt nhân nhưng cũng không theo đuổi vũ khí nguyên tử. Tuy nhiên, bên trong Iran, câu hỏi liệu nước này có nên phát triển bom hạt nhân đang được thảo luận công khai hơn bao giờ hết.

Theo các nguồn tin, những đợt tập kích của Mỹ và Israel hồi năm ngoái đã gây hư hại nghiêm trọng cho phần lớn hạ tầng hạt nhân Iran. Trước đó, giới chuyên gia và quan chức quốc tế từng đánh giá Tehran có thể chế tạo vũ khí hạt nhân trong vài tháng, nhờ sở hữu uranium làm giàu ở mức cao, kiến thức kỹ thuật và cơ sở vật chất cần thiết.

Xung đột với Mỹ leo thang khiến các nghị sĩ và quan chức Iran bắt đầu đặt câu hỏi về những lựa chọn từng chỉ được thảo luận kín: liệu Tehran có nên rút khỏi Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT), và việc chế tạo bom nguyên tử có đáng để chấp nhận những rủi ro đi kèm hay không.

Tháng trước, một nghị sĩ Iran đã trình quốc hội dự luật đề xuất rút khỏi NPT. Trước đó, hồi tháng 8, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Iran Mohsen Rezaie đặt vấn đề: nếu việc tuân thủ hiệp ước không thể ngăn chặn các cuộc tấn công nhằm vào đất nước, tại sao Tehran không theo đuổi bom nguyên tử?

Dù giới chức Iran gần đây khẳng định học thuyết hạt nhân của nước này chưa thay đổi, họ đồng thời cảnh báo lập trường đó có thể được điều chỉnh trong tương lai.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran tuần trước cho rằng việc Tehran xem xét lại quan điểm về hạt nhân là điều hợp lý sau những cuộc tấn công liên tiếp nhằm vào nước này.

Alex Vatanka, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông ở Washington, nhận định nếu xung đột tiếp tục kéo dài, những tranh luận hiện nay có thể chuyển hóa thành một chiến lược mới. Theo ông, các quan điểm từng bị xem là bên lề, như rút khỏi NPT, dỡ bỏ những giới hạn hạt nhân còn lại hoặc công khai cân nhắc vũ khí hóa hạt nhân để tự vệ, có thể dần trở thành lựa chọn được chấp nhận rộng rãi hơn.

Học thuyết hạt nhân lâu nay của Tehran đứng trước sức ép

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington mở chiến dịch tấn công Iran hồi tháng 2 nhằm ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân. Sau các cuộc tập kích hồi tháng 6/2025, ông khẳng định chương trình hạt nhân Iran đã bị xóa sổ. Tuy nhiên, Tehran vẫn được cho là còn lượng lớn vật liệu làm giàu ở mức cao cùng các cơ sở ngầm có khả năng phục vụ việc khôi phục hoạt động.

Những nghi ngờ đối với chiến lược hạt nhân của Iran bắt đầu xuất hiện rõ hơn sau cuộc tấn công của Hamas vào Israel hồi tháng 10/2023. Israel sau đó giáng những đòn mạnh vào các nhóm vũ trang thân Tehran trong khu vực, làm suy yếu hệ thống răn đe mà Iran xây dựng bên ngoài lãnh thổ.

Dẫu vậy, ở thời điểm đó, các cuộc thảo luận về khả năng phát triển bom nguyên tử vẫn tương đối dè dặt, chủ yếu xoay quanh những kịch bản giả định khi an ninh quốc gia bị đe dọa nghiêm trọng.

Trong nhiều năm, lập trường hạt nhân của Iran chịu ảnh hưởng từ sắc lệnh tôn giáo do cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei ban hành cách đây 20 năm, cấm sản xuất vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Tuy nhiên, theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Tehran vẫn nghiên cứu công nghệ hạt nhân ít nhất đến năm 2003. Trong những năm gần đây, Iran cũng tích trữ lượng uranium làm giàu ở mức 60% được cho là đủ để chế tạo khoảng 11 đầu đạn.

Chiến lược lâu nay của ông Khamenei là duy trì trạng thái được gọi là “ngưỡng hạt nhân”: tích lũy đủ công nghệ và nhiên liệu để có thể chế tạo bom khi cần, nhưng không vượt qua ranh giới phát triển vũ khí nhằm tránh kích hoạt một cuộc chiến tranh quy mô lớn với Mỹ và Israel.

Những người chỉ trích cho rằng cách tiếp cận này đã phản tác dụng. Iran vừa không có được lá chắn răn đe đủ mạnh, vừa khiến các cơ sở hạt nhân trở thành mục tiêu của những đòn tấn công phủ đầu từ đối thủ.

Theo Behnam Ben Taleblu, Giám đốc chương trình Iran thuộc Quỹ Bảo vệ các nền Dân chủ (FDD) tại Washington, những bất đồng về hạt nhân đã tồn tại trong giới lãnh đạo Tehran từ lâu. Tuy nhiên, sau các cuộc tập kích của Mỹ và Israel, đường lối cũ bị chất vấn gay gắt hơn, khiến tranh luận trở nên công khai và quyết liệt.

Hiện nhiều nghị sĩ, quan chức Iran đã công khai nghiêng về phương án sở hữu vũ khí hạt nhân. Một trong những lập luận được đưa ra là NPT đặt ra nghĩa vụ đối với Tehran nhưng không mang lại sự bảo đảm an ninh tương xứng.

Iran cũng đã ngăn các đợt thanh tra tại những cơ sở hạt nhân trọng yếu. Hamidreza Azizi, chuyên gia phân tích cấp cao tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), cho biết một số quan chức cấp cao, trong đó có ông Rezaie, được cho là ủng hộ mạnh mẽ việc chế tạo bom nguyên tử.

Theo ông Azizi, trọng tâm tranh luận đang dần chuyển từ câu hỏi Iran có nên phát triển vũ khí hạt nhân hay không sang việc nước này có đủ khả năng thực hiện hay không.

Những trở ngại khiến Iran chưa dễ chế tạo bom nguyên tử

Dù quan điểm ủng hộ sở hữu vũ khí hạt nhân ngày càng được đề cập công khai, Iran vẫn phải đối mặt với nhiều rào cản lớn.

Các cơ sở làm giàu uranium bị phá hủy, nhiều nhà khoa học hạt nhân bị ám sát, trong khi những nhà máy chế biến quặng uranium và xưởng sản xuất máy ly tâm liên tục hứng chịu không kích trong nhiều tháng. Những thiệt hại này làm suy yếu đáng kể năng lực hạt nhân của Tehran, đồng thời cho thấy mức độ thâm nhập sâu của Mỹ và Israel vào hệ thống của nước này.

Trước tình hình đó, Iran vẫn phải cân nhắc giữa việc thúc đẩy chương trình chế tạo bom nguyên tử và thu hẹp hoạt động hạt nhân để đổi lấy lợi ích kinh tế, ngoại giao. Trong các cuộc đàm phán với Mỹ, giới chức Tehran từng đề xuất đóng băng hoạt động làm giàu uranium trong 10 năm để đổi lấy việc dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt.

Một số quan chức Iran cũng cho rằng khả năng kiểm soát eo biển Hormuz, qua đó tác động đến thị trường năng lượng toàn cầu, có thể là công cụ răn đe hiệu quả hơn và ít rủi ro hơn so với việc chế tạo bom hạt nhân.

Raz Zimmt, Giám đốc chương trình Iran thuộc Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel (INSS), nhận định trong bộ máy chính quyền Tehran vẫn có nhiều tiếng nói hoài nghi về hiệu quả của cuộc đua vũ khí nguyên tử.

Các chuyên gia hạt nhân cũng chỉ ra rằng để phát triển năng lực hạt nhân quân sự hoàn chỉnh, Iran cần hệ thống chỉ huy và kiểm soát đủ khả năng đưa ra quyết định nhanh chóng, năng lực răn đe thông thường để bảo vệ các cơ sở hạt nhân, cùng khả năng phát triển đầu đạn có thể gắn trên tên lửa. Theo đánh giá được dẫn lại, Tehran hiện vẫn thiếu những yếu tố này.

Ông Zimmt cho rằng tranh luận về vũ khí hạt nhân chắc chắn đang diễn ra tại Iran, nhưng vẫn hoài nghi khả năng nước này thực hiện những bước đột phá hướng tới chế tạo bom nguyên tử trong thời điểm hiện nay.

Như vậy, Tehran đang đứng trước lựa chọn khó khăn: tiếp tục duy trì chương trình hạt nhân trong giới hạn để tìm kiếm thỏa thuận dỡ bỏ trừng phạt, hay tiến gần hơn tới vũ khí nguyên tử nhằm củng cố khả năng răn đe trước Mỹ và Israel.

QT (SHTT)