Ninh Bình: Cầu ngói trăm năm từng bị đốt, nay là "báu vật" của làng

Ẩn mình giữa thôn Sào Long và Tân Ngọc, xã Gia Vân (trước đây thuộc xã Gia Lập, huyện Gia Viễn cũ), cầu ngói Thượng Gia bắc qua một con ngòi nhỏ chảy qua làng. Dù có tuổi đời trăm năm, công trình này vẫn ít người biết đến so với những cây cầu ngói nổi tiếng khác của Ninh Bình.

Người dân địa phương không rõ cầu được dựng từ khi nào. Những cụ cao niên gần 100 tuổi cho biết khi sinh ra đã thấy cây cầu tồn tại, là lối đi duy nhất nối hai bờ kênh để người dân qua lại, giao thương. Công trình được dựng theo kiểu “thượng gia hạ kiều”, trên là nhà, dưới là cầu, gồm 5 gian, dài khoảng 10 m, rộng gần 3 m.

Toàn bộ cột, kèo, vì, xà và mặt sàn đều làm bằng gỗ lim lớn. Theo người dân, những thân gỗ lim trước đây có kích thước lớn, vòng tay ôm không xuể. Phần mái ban đầu lợp lá, sau này được thay bằng ngói. Qua thời gian, phần trụ cầu ngâm nước lâu ngày bị xuống cấp, được thay thế bằng cột bê tông cốt thép để đảm bảo an toàn nhưng khung gỗ vẫn giữ gần nguyên bản.

Trên xà của ba gian giữa còn khắc chữ Hán, được cho là căn cứ xác định niên đại cây cầu. Tuy nhiên đến nay chưa có người am hiểu dịch đầy đủ nội dung nên thời điểm xây dựng vẫn chưa được xác định chính xác.

Cụ Đinh Thị Hưng (94 tuổi), sống tại thôn Sào Long, cho biết từ khi bà lớn lên, cây cầu đã là nơi sinh hoạt quen thuộc của dân làng. “Ngày trước, đây là chỗ trai gái hò hẹn, người dân ra nghỉ ngơi, trẻ con vui chơi. Giờ các cụ già chiều nào cũng ra ngồi trò chuyện”, cụ nói.

Theo người dân, năm 1954 khi chiến sự lan tới địa phương, để ngăn quân Pháp qua kênh, dân làng đã đốt cầu. Do làm bằng gỗ lim dày, nhiều bộ phận không cháy hết. Sau chiến tranh, người dân tận dụng những cấu kiện còn lại để dựng lại cây cầu gần như nguyên bản, đồng thời thay mái lá bằng ngói.

Theo thời gian, dòng nước làm xói mòn chân cầu. Người dân tiếp tục gia cố, thay phần trụ bằng bê tông cốt thép nhưng vẫn giữ nguyên hệ khung gỗ lim. Dọc thân cầu bố trí hai hàng ghế gỗ để người dân và khách ghé thăm nghỉ chân.

Ông Đinh Nguyên Biên, trưởng thôn Sào Long, cho biết cầu Thượng Gia gắn liền với ký ức nhiều thế hệ. Không chỉ phục vụ đi lại, cây cầu còn là nơi sinh hoạt cộng đồng, chứng kiến những thay đổi của làng quê qua thời gian.

Năm 1980, khi tuyến đường mới được mở rộng và một cây cầu bê tông cốt thép được xây dựng ngay bên cạnh, cầu ngói Thượng Gia không còn giữ vai trò giao thông chính. Tuy vậy, chính quyền và người dân vẫn giữ lại công trình như biểu tượng văn hóa của làng.

Đến nay, cây cầu gỗ lim hơn trăm năm tuổi vẫn lặng lẽ bắc qua con ngòi nhỏ. Mỗi buổi chiều, những người bạn già lại tụ họp trên hai dãy ghế dưới mái ngói cũ, trò chuyện, hóng mát. Cầu ngói Thượng Gia vì thế không chỉ là công trình cổ, mà còn là “báu vật” được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.