Giới trẻ
28/10/2026 10:38Nữ PGS.TS 8x từ đất học Xứ Thanh: Giỏi cả Văn lẫn Toán, đoạt huy chương IMO, giành học bổng toàn phần tại Nhật - vẫn quyết định trở về quê hương cống hiến, hiện là Viện trưởng viện AI hàng đầu Việt Nam
Cô học trò rẽ từ Văn sang Toán
Nguyễn Phi Lê sinh năm 1982 tại Hoằng Lộc (trước thuộc huyện Hoằng Hóa). Bố mẹ đều là nhà giáo nên ngay từ nhỏ, chị đã lớn lên trong nếp nhà lấy việc học làm trọng.
Ít ai biết, thuở nhỏ chị từng là học sinh chuyên Văn, đi thi học sinh giỏi môn Văn. Nhưng rồi khả năng Toán học ngày một nổi trội, đưa chị vào lớp chuyên Toán Trường Năng khiếu huyện Hoằng Hóa, rồi Trường THPT chuyên Lam Sơn khóa 1997–2000, dưới sự dìu dắt của thầy chủ nhiệm Nguyễn Văn Hưng.
Năm 2000, cô nữ sinh xứ Thanh có tên trong đội tuyển Việt Nam dự Olympic Toán học quốc tế (IMO) lần thứ 41 tại Hàn Quốc. Với 21/42 điểm, chị giành Huy chương Bạc, trở thành nữ sinh thứ 11 của Việt Nam đoạt huy chương trong lịch sử dự thi IMO.
Nhìn lại, chị cho rằng Toán học đã rèn cho mình sự kiên nhẫn: gặp bài khó không bỏ cuộc, có khi theo đuổi một lời giải nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần. Thói quen ấy về sau trở thành hành trang quý trên con đường nghiên cứu.
Học bổng toàn phần ở Nhật và quyết định trở về
Sau kỳ thi IMO, chị lọt vào số ít sinh viên Việt Nam nhận học bổng Chính phủ Nhật Bản – suất học bổng toàn phần theo chị suốt từ bậc đại học đến tiến sĩ. Tại Đại học Tokyo, chị học Khoa Điện – Điện tử và Công nghệ thông tin, nằm trong top 5 của 200 sinh viên nên được tuyển thẳng lên cao học.
Chị nhận bằng cử nhân Công nghệ thông tin năm 2007, thạc sĩ Tin học năm 2010, rồi về giảng dạy tại Đại học Bách khoa Hà Nội. Sau đó, chị làm nghiên cứu sinh tại SOKENDAI – Viện Tin học Quốc gia Nhật Bản (NII), được ghi nhận là sinh viên xuất sắc nhất của viện năm 2018 và nhận học vị tiến sĩ năm 2019.
Trước khi bảo vệ luận án, chị nhận được lời mời làm giảng viên tại một trường đại học ở Osaka – cơ hội hiếm đến mức thầy hướng dẫn người Nhật khuyên chị cân nhắc thật kỹ. Nhưng chị chọn trở về. Theo chị, những việc mình làm ở Nhật nhiều người khác cũng làm được, còn ở Việt Nam chưa có nhiều giảng viên thực sự theo đuổi nghiên cứu và dành tâm huyết truyền lửa cho người trẻ.
Đưa trí tuệ nhân tạo về giải bài toán của quê hương
Năm 2019, chị trở lại Bách khoa và bắt tay gây dựng nhóm nghiên cứu; khó khăn lớn nhất những ngày đầu là thiếu người. Các đề tài ban đầu xoay quanh Internet vạn vật (IoT), như dùng học tăng cường để tối ưu năng lượng cho mạng cảm biến không dây. Sau đó, chị chuyển hướng, tập trung nhiều hơn vào các nghiên cứu có tính ứng dụng cao, giải quyết trực tiếp những vấn đề môi trường và sức khỏe.
Một sản phẩm tiêu biểu là Fi-Mi – thiết bị ứng dụng AI do chị cùng đồng nghiệp và sinh viên phát triển, được gắn trên xe buýt của Tổng công ty Vận tải Hà Nội (Transerco) để thu thập dữ liệu và dự báo chất lượng không khí. Chị từng chia sẻ rằng càng làm nghiên cứu, chị càng thấm thía mục đích cao nhất của khoa học là phục vụ con người.
Theo hồ sơ khoa học do Đại học Bách khoa Hà Nội công bố, PGS.TS Nguyễn Phi Lê có hơn 130 công bố khoa học, là đồng tác giả nhiều công trình tại các hội nghị AI hàng đầu thế giới như NeurIPS, ICML, ICLR, CVPR, ACL. Từng được biết đến trên cương vị Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu quốc tế về Trí tuệ nhân tạo (BKAI), hiện chị là Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI4LIFE) của nhà trường.
Đặc biệt, theo hồ sơ khoa học của AI4LIFE, chị giữ vai trò đồng chủ nhiệm dự án ứng dụng AI và bản sao số (digital twin) cho canh tác carbon chủ động ngay tại quê hương Thanh Hóa, giai đoạn 2024–2026. Dự án do Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Griffith (Australia) thực hiện, nhận tài trợ khoảng 480.000 đô la Úc từ Chương trình Aus4Innovation.
Theo công bố của Aus4Innovation tháng 10/2025, kết quả bước đầu ghi nhận phát thải carbon giảm hơn 30%, năng suất lúa tăng gần 20%, kèm bản đồ phát thải phủ toàn tỉnh phục vụ ra quyết định. Tháng 6/2026, AI4LIFE đã tổng kết và bàn giao nền tảng công nghệ của dự án tại Thanh Hóa.
Nối dài mạch nguồn đất học xứ Thanh
Hoằng Lộc – quê hương của PGS.TS Nguyễn Phi Lê – là một trong những làng khoa bảng nổi tiếng của xứ Thanh. Thời phong kiến, nơi đây có 12 vị tiến sĩ được đề danh trên bảng vàng đại khoa, 7 vị trong số đó được khắc tên tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Di tích Bảng Môn Đình ở Hoằng Lộc là nơi ghi danh các bậc đỗ đạt, còn Lễ hội Bút Nghiên được tổ chức tại đây để tôn vinh sự học.
Cả vùng Hoằng Hóa xưa có 48 vị đỗ đại khoa. Đây cũng là quê hương của những danh nhân như Trạng nguyên Lương Đắc Bằng, Lưu Đình Chất, Nhữ Bá Sỹ. Ngày nay, mảnh đất này có trên 500 tiến sĩ làm khoa học trong và ngoài nước, và người dân vẫn truyền nhau tinh thần “Hiếu học - Cần học - Khổ học”.
Ở bậc phổ thông, Trường THPT chuyên Lam Sơn – nơi chị từng theo học – là cái nôi bồi dưỡng học sinh giỏi của tỉnh. Tính đến năm học 2017–2018, trường đã có 41 học sinh đạt giải Olympic quốc tế, gồm 7 Huy chương Vàng, 15 Huy chương Bạc, 15 Huy chương Đồng và 4 bằng khen.
Hơn một phần tư thế kỷ sau tấm huy chương của Phi Lê, mạch nguồn ấy vẫn chảy mạnh. Năm học 2025–2026, Thanh Hóa có 86/90 học sinh đoạt giải kỳ thi học sinh giỏi quốc gia THPT, tỷ lệ 96,63% – cao nhất từ trước đến nay; thủ khoa môn Vật lý toàn quốc là một học sinh lớp 11 chuyên Lam Sơn. Năm 2026, học sinh Lam Sơn tiếp tục mang về 1 Huy chương Bạc Olympic Vật lý quốc tế (IPhO) và 3 Huy chương Đồng Olympic châu Á – Thái Bình Dương.
Người gieo hạt cho thế hệ kế tiếp
Từ một cô học trò được thầy cô xứ Thanh phát hiện và bồi dưỡng, PGS.TS Nguyễn Phi Lê nay là người dẫn dắt lớp trẻ. Theo giới thiệu của Đại học Bách khoa Hà Nội, nhóm nghiên cứu do chị phụ trách hiện có hơn 80 sinh viên tài năng tham gia, trong khi năm 2023 con số này mới khoảng 30. Chị kể, có những sinh viên ban đầu chỉ định vào phòng thí nghiệm để làm quen với nghiên cứu, nhưng rồi say mê và quyết định học lên cao.
Dù xa quê, chị vẫn gắn bó với mái trường xưa và hiện là Ủy viên Ban Chấp hành Câu lạc bộ Thầy trò Trường THPT chuyên Thanh Hóa tại Hà Nội. Hành trình từ cô bé Hoằng Lộc đến nhà khoa học AI cho thấy truyền thống hiếu học xứ Thanh không chỉ được khắc trên bia đá, mà vẫn đang được viết tiếp bằng tri thức của hôm nay.
PV (SHTT)