Thế giới
13/10/2026 14:47Đông Nam Á đối mặt mùa khói mù nghiêm trọng nhất hơn 10 năm
Theo Bloomberg, nhiều quốc gia Đông Nam Á đang phải sống chung với màn khói mù kéo dài nhiều tuần do các đám cháy rừng tại Indonesia. Chất lượng không khí suy giảm khiến số ca mắc bệnh đường hô hấp gia tăng, trường học phải đóng cửa và hoạt động hàng không bị gián đoạn. Tình hình được dự báo có thể trở thành cuộc khủng hoảng khói mù nghiêm trọng nhất trong hơn một thập kỷ.
Vì sao khói mù năm nay đặc biệt nghiêm trọng?
Cháy rừng và ô nhiễm khói mù vốn là vấn đề thường xuyên xảy ra tại Đông Nam Á. Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng trong năm nay đang làm dấy lên nhiều lo ngại. Trong tháng 9, số điểm nóng được vệ tinh phát hiện tại Indonesia đã lên mức cao nhất kể từ năm 2015. Đây là những vị trí có dấu hiệu nhiệt độ bất thường, thường được sử dụng để nhận diện nguy cơ cháy.
Khói từ các đám cháy tại Indonesia đã lan sang Malaysia, Singapore, Philippines và nhiều khu vực khác trong khu vực. Khi mùa khô tiếp tục kéo dài, ô nhiễm không khí có thể duy trì trong nhiều tuần, nhất là tại những nơi gần khu vực cháy hoặc nằm trên hướng gió mang khói phát tán.
Một yếu tố khiến công tác dập lửa trở nên khó khăn là tình trạng cháy âm ỉ tại các vùng đất than bùn. Loại đất này chứa lượng lớn vật chất hữu cơ, có khả năng giữ nhiệt và tiếp tục cháy dưới lòng đất ngay cả khi ngọn lửa trên bề mặt đã được khống chế. Vì vậy, các đám cháy có thể kéo dài, liên tục phát tán khói ra môi trường xung quanh.
Điều kiện thời tiết cũng góp phần làm tình hình thêm phức tạp. Hiện tượng El Nino làm thay đổi các hình thái thời tiết, góp phần gia tăng nhiệt độ và giảm lượng mưa ở nhiều nơi. Tại Indonesia, mùa khô kéo dài khiến thảm thực vật trở nên khô hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho lửa bùng phát và lan rộng.
Không chỉ gây ô nhiễm không khí, cháy rừng còn phá hủy môi trường sống tự nhiên của nhiều loài động vật, gây sức ép lên các hệ sinh thái.
Những thiệt hại kinh tế cũng có nguy cơ kéo dài. Khói mù làm giảm tầm nhìn, ảnh hưởng đến các chuyến bay và buộc một số cơ sở phải điều chỉnh hoạt động. Nếu khô hạn tiếp diễn, các đám cháy còn có thể gây tổn thất cho những vùng sản xuất nông nghiệp, trong đó có các khu vực trồng cọ lấy dầu. Tác động đối với sản lượng có thể kéo dài sang năm sau.
Các dự báo cho thấy El Nino có khả năng tiếp tục mạnh lên và duy trì ảnh hưởng trong mùa đông ở Bắc bán cầu. Tại Indonesia, mùa mưa có thể đến muộn, một số khu vực phải chờ đến tháng 11 hoặc tháng 12 mới có mưa. Điều này làm tăng nguy cơ các đám cháy tiếp tục âm ỉ trong thời gian dài trước khi lượng mưa đủ lớn để giúp kiểm soát tình hình.
Khói mù ảnh hưởng sức khỏe, hàng triệu học sinh phải nghỉ học
Tác động đáng lo ngại nhất của khói mù là sự suy giảm chất lượng không khí và nguy cơ gia tăng các bệnh về đường hô hấp. Trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh nền và những người thường xuyên làm việc ngoài trời là các nhóm dễ chịu ảnh hưởng.
Trong đó, bụi mịn PM2.5 đặc biệt nguy hiểm do kích thước rất nhỏ, có thể đi sâu vào phổi và xâm nhập vào máu. Tiếp xúc với nồng độ bụi mịn cao có thể gây kích ứng mắt, mũi, họng, đồng thời khiến bệnh hen suyễn và các bệnh hô hấp khác trở nên nghiêm trọng hơn. Nếu phơi nhiễm kéo dài, nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ và ung thư phổi cũng gia tăng.
Những tác động này đã ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt của người dân trong khu vực. Tại Malaysia, hàng nghìn trường học phải đóng cửa ngày 9/10 do chất lượng không khí xuống thấp, ảnh hưởng đến khoảng 2 triệu học sinh.
Hoạt động hàng không cũng đứng trước nguy cơ gián đoạn khi khói làm giảm tầm nhìn. Trong điều kiện ô nhiễm gia tăng, người dân được khuyến cáo hạn chế vận động ngoài trời nhằm giảm lượng chất độc hại hít vào cơ thể.
Ô nhiễm không khí vốn đã là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng trên toàn cầu, ngay cả khi không xuất hiện những đợt khói mù lớn. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) ước tính tình trạng này gây ra hơn 8 triệu ca tử vong sớm mỗi năm trên thế giới.
Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí The Lancet Planetary Health cũng cho thấy ô nhiễm không khí kéo dài có liên quan đến khoảng 1,5 triệu ca tử vong mỗi năm tại Ấn Độ.
Đáng chú ý, nguy cơ không nhất thiết chấm dứt ngay khi màn khói mù bắt đầu tan. Các hạt ô nhiễm vẫn có thể tồn tại ở nồng độ cao trong không khí, khiến người dân tiếp tục chịu ảnh hưởng ngay cả khi tầm nhìn đã được cải thiện.
Để giảm phơi nhiễm, người dân nên thường xuyên kiểm tra chỉ số chất lượng không khí, hạn chế hoạt động ngoài trời khi ô nhiễm ở mức cao và đóng cửa sổ khi khói tràn vào nhà. Nếu cần ra ngoài, việc sử dụng khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn phù hợp có thể giúp giảm lượng hạt ô nhiễm hít vào, dù không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.
Vì sao các chỉ số chất lượng không khí có thể khác nhau?
Một thách thức khác trong ứng phó khói mù là việc đánh giá chính xác mức độ ô nhiễm. Các quốc gia Đông Nam Á sử dụng những hệ thống đo lường và cách công bố chỉ số chất lượng không khí khác nhau, khiến kết quả hiển thị tại cùng một thời điểm có thể không giống nhau.
Thông thường, chỉ số chất lượng không khí được tính toán dựa trên nồng độ của nhiều chất ô nhiễm, bao gồm bụi mịn PM2.5, bụi PM10, ozone và một số loại khí độc hại. Tuy nhiên, kết quả còn phụ thuộc vào phương pháp tính toán, khoảng thời gian lấy trung bình và loại chất ô nhiễm được lựa chọn làm căn cứ.
Singapore, chẳng hạn, sử dụng Chỉ số Tiêu chuẩn Ô nhiễm (PSI), được tính dựa trên mức ô nhiễm trung bình trong một khoảng thời gian nhất định. Với một số thành phần, dữ liệu được lấy trung bình trong 24 giờ, do đó chỉ số có thể phản ánh diễn biến chậm hơn so với các hệ thống sử dụng dữ liệu gần thời gian thực.
Vì vậy, sự khác biệt giữa các chỉ số không đồng nghĩa một hệ thống nhất thiết sai lệch, mà có thể xuất phát từ cách đo lường và tính toán khác nhau.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra các hướng dẫn về nồng độ chất ô nhiễm nhằm giảm thiểu rủi ro đối với sức khỏe. Dù vậy, ngưỡng cảnh báo và cách diễn giải chỉ số tại mỗi quốc gia vẫn có thể khác biệt.
Người dân cần ưu tiên theo dõi khuyến cáo của cơ quan chức năng tại nơi sinh sống, đồng thời chú ý đến xu hướng ô nhiễm trong một khoảng thời gian thay vì chỉ căn cứ vào một kết quả đo đơn lẻ.
Trong bối cảnh khói mù có thể thay đổi nhanh theo hướng gió và điều kiện thời tiết, Malaysia cũng đang phát triển hệ thống dự báo để nhận diện sớm những thời điểm chất lượng không khí có nguy cơ suy giảm. Các công cụ này được kỳ vọng hỗ trợ người dân và các cơ sở chủ động điều chỉnh hoạt động, giảm thiểu tác động khi ô nhiễm gia tăng.
Diễn biến hiện nay cho thấy cuộc khủng hoảng khói mù không chỉ là vấn đề môi trường tại riêng Indonesia mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, giáo dục, giao thông và kinh tế của nhiều quốc gia Đông Nam Á. Khi mùa khô có nguy cơ kéo dài, khả năng phối hợp ứng phó giữa các chính phủ sẽ là yếu tố quan trọng trong việc hạn chế những hệ lụy tiếp theo.
QT (SHTT)