Trong tâm thức của người Việt mỗi dịp Tết đến xuân về, mâm ngũ quả không đơn thuần chỉ là vật phẩm trang trí trên bàn thờ gia tiên mà còn là nơi gửi gắm những khát vọng về tài lộc, bình an và sự đủ đầy cho một năm mới.

Chính vì ý nghĩa thiêng liêng đó, nhiều gia đình thường dành rất nhiều công sức để tỉ mỉ chọn lựa từng loại quả tươi ngon, hình thức bắt mắt nhằm bày tỏ lòng thành kính sâu sắc.

Tuy nhiên, theo quan niệm dân gian, giá trị của mâm ngũ quả không chỉ nằm ở vẻ ngoài hào nhoáng của các loại trái cây mà còn phụ thuộc mật thiết vào nghệ thuật bài trí. Một chi tiết nhỏ nếu đặt sai vị trí cũng có thể bị xem là gây ra hiện tượng “lệch lộc”, làm giảm đi ý nghĩa phong thủy của mâm cúng. Thông thường, mâm ngũ quả sẽ hội tụ năm loại trái cây khác nhau, tượng trưng cho ngũ hành và năm ước nguyện căn bản của đời người là Phú, Quý, Thọ, Khang, Ninh.

Dù ở bất cứ vùng miền nào, các loại quả được chọn có thể khác biệt nhưng đều hướng chung về mục đích cầu may, cầu tài và cầu an. Nếu người miền Bắc ưu tiên sự đa dạng với chuối, bưởi, đào, quýt, hồng thì người miền Nam lại ưa chuộng bộ tứ “cầu - dừa - đủ - xài” với mong ước một cuộc sống sung túc, không thiếu thốn. Điểm chung lớn nhất trong văn hóa bài trí chính là sự đòi hỏi về tính hài hòa và cân đối trong tổng thể mâm cúng.

Một trong những quy tắc quan trọng nhất trong quan niệm dân gian chính là thứ tự và vị trí của các loại quả. Những loại quả lớn, có hình dáng tròn đầy như bưởi, phật thủ hay dừa được coi là biểu tượng trung tâm của sự viên mãn và thường được ưu tiên đặt ở vị trí chính giữa hoặc trên cùng. Hiện nay, do ưu tiên tính thẩm mỹ hoặc để tiện sắp xếp, không ít gia đình lại đặt quả lớn xuống dưới và xếp các loại quả nhỏ màu sắc lên trên. Thế nhưng, theo truyền thống, cách làm này bị cho là gây "mất trụ", tượng trưng cho việc tài lộc thiếu đi điểm tựa và dễ bị phân tán.

Thay vào đó, người xưa thường dùng nải chuối hoặc các loại quả to làm nền vững chãi phía dưới, sau đó mới khéo léo xếp các quả nhỏ hơn lên trên. Cách sắp xếp này không chỉ giúp mâm quả đứng vững mà còn mang ý nghĩa của sự nâng đỡ, che chở và tụ lộc. 

Ngoài ra, mâm ngũ quả phải được xếp theo hình dáng tròn đầy, không nghiêng lệch về bất cứ phía nào, bởi sự cân đối này chính là hiện thân cho một cuộc sống thuận hòa, ổn định trong năm mới. Cuối cùng, để đảm bảo sự tôn nghiêm và may mắn, quả được chọn phải luôn tươi xanh, còn nguyên cuống lá và tuyệt đối không dập nát hay quá chín, tránh làm ảnh hưởng đến ý nghĩa dâng cúng đầu xuân.

PV (SHTT)