Người đứng sau một anh trai của “Anh trai vượt ngàn chông gai” và vai diễn để đời trên màn ảnh Việt

Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm, nghệ danh Hai Lẫm, là một trong những gương mặt tiêu biểu của nghệ thuật hát Quan họ xứ Kinh Bắc. Ông thuộc thế hệ đầu tiên góp phần hình thành Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh, tiền thân của Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngày nay, đồng thời từng đảm nhiệm vai trò Trưởng đoàn trong giai đoạn đầu xây dựng lực lượng.

Ông cũng là thân phụ của Nghệ sĩ Nhân dân Tự Long, nghệ sĩ chèo nổi tiếng của sân khấu Việt Nam đương đại và là một trong những "anh trai" của chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai” năm 2024. Năm 2016, hai cha con cùng được phong tặng những danh hiệu cao quý của Nhà nước, trở thành trường hợp hiếm hoi trong giới nghệ thuật truyền thống.

Năm 1968, khi Đoàn văn công Hà Bắc tuyển chọn diễn viên, Vũ Tự Lẫm khi ấy mới ngoài 18 tuổi đã mạnh dạn đăng ký dự tuyển theo lời động viên của các bậc cao niên trong dòng họ. Với năng khiếu ca hát bẩm sinh cùng khả năng đàn hát đa dạng, ông nhanh chóng vượt qua vòng tuyển chọn, trở thành một trong bảy gương mặt trẻ được lựa chọn. Một năm sau, khi Đoàn Dân ca Quan họ Hà Bắc chính thức thành lập, ông tiếp tục được giữ lại, bắt đầu hành trình gắn bó trọn đời với Quan họ.

Những ngày đầu học nghề là quãng thời gian gian khó nhưng giàu ký ức. Ban ngày, các diễn viên trẻ cùng bà con địa phương lao động sản xuất, tối đến mới được các nghệ nhân truyền dạy những câu Quan họ cổ. Nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi trực tiếp hướng dẫn thế hệ của Vũ Tự Lẫm hơn 100 làn điệu nền tảng. Sau đó, các nhóm nhỏ tỏa về hàng chục làng Quan họ cổ để sưu tầm, học lề lối sinh hoạt và phong cách hát truyền thống từ các bậc cao niên.

Khi Đoàn Dân ca Quan họ Hà Bắc phát triển với gần 60 thành viên, Vũ Tự Lẫm được giao làm Đội trưởng Đội diễn viên nam. Không chỉ biểu diễn, ông còn cùng nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi đi khắp các huyện tuyển chọn, đào tạo lớp kế cận, góp phần xây dựng đội ngũ kế thừa cho Quan họ trong giai đoạn then chốt.

Trong những năm chiến tranh ác liệt, ông và vợ là Nghệ sĩ Ưu tú Minh Phức rong ruổi khắp các địa phương của tỉnh Hà Bắc cũ, mang lời ca tiếng hát phục vụ nhân dân và bộ đội. Hai vợ chồng từng có mặt ở nhiều tuyến lửa dọc sông Cầu, sông Như Nguyệt, vừa hỗ trợ bà con khắc phục hậu quả chiến tranh, vừa biểu diễn văn nghệ để động viên tinh thần giữa bom đạn.

Sau chiến tranh, với mong muốn gìn giữ tinh hoa Quan họ, Vũ Tự Lẫm cùng đồng nghiệp thường xuyên tìm về những làng Quan họ cổ như Viêm Xá, Đào Xá, Thị Cầu, Yên Mẫn để sưu tầm và tham gia các canh hát truyền thống. Có những đêm hát kéo dài suốt vài ngày mới hết câu, hết giọng. Từ đầu thập niên 1980, ông cùng đoàn đi biểu diễn khắp cả nước, nhiều lần tham gia các chương trình lớn phục vụ Chính phủ và Quốc hội.

Hơn 30 năm gắn bó với Đoàn Quan họ Bắc Ninh, vợ chồng Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm và Minh Phức giành được nhiều huy chương, bằng khen tại các hội diễn chuyên nghiệp. Trước những thay đổi về cơ chế, ông quyết định nghỉ hưu sớm. Ngôi nhà nhỏ của ông tại TP Bắc Ninh nằm ngay cạnh Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, kề bên những người bạn nghề từng một thời gắn bó.

Dẫu rời sân khấu, ông vẫn giữ trọn cốt cách của một liền anh Quan họ mực thước, thủy chung với những câu ca cổ, không chạy theo hào nhoáng hay thương mại hóa. Với ông, Quan họ là kết tinh của mồ hôi, nước mắt cha ông, là giá trị không thể đánh đổi bằng lợi ích ngắn hạn.

Bên cạnh sự nghiệp ca hát, Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Tự Lẫm còn để lại dấu ấn đặc biệt trong điện ảnh với vai Chi trong bộ phim kinh điển Đến hẹn lại lên năm 1974 của đạo diễn NSND Trần Vũ. Đây cũng là bộ phim duy nhất ông tham gia, nhưng đủ để tên tuổi Vũ Tự Lẫm trở thành một phần ký ức của điện ảnh Việt.

Bộ phim mở đầu bằng cuộc gặp của Nết và An trên tuyến lửa Trường Sơn trong kháng chiến chống Mỹ. Từ hiện tại chiến tranh khốc liệt, mạch phim đưa người xem trở về những mùa hội Lim rộn ràng trước năm 1945. Tại đó, liền anh Chi lần đầu gặp liền chị Nết, bắt đầu một mối tình Quan họ đẹp nhưng nhiều dang dở.

Tình yêu giữa Chi và Nết nảy nở từ những canh hát giao duyên, từ sự đồng điệu trong tiếng hát hơn là lời thề ước. Nghèo khó và thân phận thấp bé khiến họ không thể nên duyên. Chiếc xà tích gia truyền được Chi trao cho Nết trở thành kỷ vật tình yêu, cũng là lời hẹn không nói thành lời.

Bi kịch xảy ra khi Bình, gã trai con nhà giàu, tìm cách chiếm đoạt Nết. Với sự tiếp tay của bà chị Tư Nhung, Bình vu khống Chi làm cộng sản khiến anh bị bắt. Nết bị dồn vào đường cùng, buộc phải kết hôn trong đau đớn. Ngày Nết về nhà chồng cũng là ngày mẹ cô qua đời, đẩy số phận người con gái Quan họ sang trang bi thương.

Không khuất phục số phận, Nết theo cách mạng, cùng nhân dân đứng lên giành chính quyền. Trong ngày đất nước đổi thay, Chi và Nết được đoàn tụ, khép lại câu chuyện bằng một cái kết nhân văn, nơi tình yêu cá nhân hòa vào lý tưởng lớn của thời đại.

Vai diễn liền anh Chi không nhiều thoại hay cao trào kịch tính, nhưng gây ám ảnh bởi sự chân thật và tiết chế. Lối diễn mộc mạc của Vũ Tự Lẫm, xuất phát từ chính nền tảng Quan họ truyền thống, khiến nhân vật như bước ra từ đời sống làng quê Kinh Bắc. Hình ảnh liền anh áo the, khăn xếp, cất giọng Quan họ trầm ấm đã trở thành biểu tượng khó thay thế trên màn ảnh Việt.

Đến hẹn lại lên giành Bông Sen Vàng tại Liên hoan Phim Việt Nam và giải thưởng lớn tại Liên hoan Phim Quốc tế Karlovy Vary, trở thành dấu mốc của điện ảnh cách mạng. Với Vũ Tự Lẫm, dù không tiếp tục theo đuổi điện ảnh, vai diễn duy nhất ấy đã đủ để ông được nhớ đến như một biểu tượng văn hóa, nơi Quan họ bước lên màn ảnh bằng vẻ đẹp mộc mạc và bền bỉ.