Chuyện về người nước ngoài đầu tiên được nghe dự thảo bản Tuyên ngôn độc lập: Là Thiếu tá tình báo Mỹ, tiền thân của CIA

Vào tháng 8 năm 1945, người nước ngoài đầu tiên được nghe bản dự thảo Tuyên ngôn độc lập của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa chính là Thiếu tá Archimedes L.A. Patti. Ông là trưởng ban Đông Dương của Cơ quan Phục vụ chiến lược Hoa Kỳ (OSS), tổ chức tiền thân của Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) sau này.

Sự kiện này diễn ra khi ông Patti có mặt tại Hà Nội để thực hiện nhiệm vụ giải cứu tù binh và chuẩn bị giải giáp quân Nhật. Vào ngày 26-8-1945, ông đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời đến với tư cách là người nước ngoài đầu tiên nghe bản dự thảo Tuyên ngôn độc lập, một tuần trước khi văn kiện được công bố.

Trong một đoạn phim tư liệu, ông Patti đã kể lại sự sững sờ của mình khi đó: "Khi ấy tôi thực sự sững sờ khi đọc được những dòng chữ đầu tiên trong bản Tuyên ngôn: 'Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do, và quyền mưu cầu hạnh phúc…'. Quả thật khi đó tôi đã không tin nổi những gì vừa đọc".

Trước cuộc gặp lịch sử này, ông Patti đã có dịp trò chuyện với Bác Hồ tại Trung Quốc vào ngày 27/4/1945. Ấn tượng về lần gặp đó được ông ghi lại trong hồi ký "Why Viet Nam?" (Tại sao Việt Nam?): "Mặc dù tôi đã tỏ ra khách quan và thận trọng một cách cố ý, không để mình dính vào những khía cạnh chính trị của vấn đề Đông Dương, nhưng sự chân thành, thái độ thực dụng và sự hùng biện của ông Hồ đã gây cho tôi một ấn tượng khó phai mờ được. Ông Hồ không hiện lên đối với tôi như một nhà cách mạng không thực tế hay một người cấp tiến cuồng nhiệt, theo đuổi những lời nói rập khuôn, hét to đường lối của Đảng, hay thiên về phá hoại mà không có kế hoạch xây dựng lại. Đó là một con người thông minh, thấu hiểu những vấn đề của đất nước mình, một con người biết điều và tinh tế”.

Đến ngày 2-9-1945, Thiếu tá Patti cũng là một trong số ít người nước ngoài được mời tham dự Lễ công bố Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình. Tuy nhiên, ông đã từ chối vị trí trên lễ đài dành cho khách mời để có thể hòa mình vào quần chúng và ghi lại những cảm nhận chân thực nhất.

Trong cuốn hồi ký xuất bản năm 1980, ông đã miêu tả sống động không khí ngày lịch sử ấy: "Từ sớm tinh mơ, dân chúng Hà Nội như những bầy ong, từng đoàn lớn nhỏ, lần lượt đổ về khu vực xung quanh Quảng trường Ba Đình… Bất chợt có tiếng còi và các hiệu lệnh quân sự phát ra từ đội hình quân sự... Quần chúng bỗng im lặng. Trên lễ đài, mọi người đều bận đồ trắng, thắt cavát và để đầu trần, trừ một người có dáng hình nhỏ nhắn, mặc áo kaki màu sẫm... Đó chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh."

Ông đặc biệt ấn tượng với khoảnh khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh tương tác với người dân: "Ông Hồ dừng lại đột ngột và hỏi người nghe: 'Đồng bào có nghe rõ tôi không?'. Quần chúng hô vang đáp lại: 'Có'. Thực là một nghệ thuật diễn thuyết bậc thầy! Từ lúc đó, quần chúng lắng nghe và theo dõi chăm chú từng lời nói, cử chỉ của ông Hồ... chúng tôi không còn nghi ngờ gì nữa là ông đã thấu tới quần chúng. Và từ thời điểm đó trở đi có một mối liên kết đặc biệt được hình thành. Ông Giáp không hề bóp méo câu chuyện khi nhiều năm sau đó ông viết rằng “Bác Hồ cùng với cả biển người đã hoà làm một”."

Cũng trong hồi ký của mình, ông Patti đã dành những lời trân trọng để khắc họa hình ảnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh giữa biển người ngày hôm đó: "Ông Hồ ngồi yên mỉm cười, nhỏ nhắn trong tầm cỡ, nhưng vĩ đại trong sự hoan hô của nhân dân". Cuốn sách của ông sau này đã trở thành nguồn tư liệu quý giá, cung cấp một góc nhìn khách quan về sự kiện 2/9/1945.