Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo (AI) không còn dừng lại ở việc soạn thảo văn bản hay hỗ trợ công việc. Một thực trạng đáng báo động đang hiện hữu: thế hệ trẻ đang giao phó cả cảm xúc và kỹ năng giao tiếp cốt lõi cho máy móc.

Nhà nghiên cứu Clay Shirky, Phó Hiệu trưởng Đại học New York, gọi đây là "sự mất mát của nhân tính" – một cuộc khủng hoảng âm thầm nhưng sâu sắc.

Từ hỗ trợ tư duy đến "gia công" cảm xúc

Câu chuyện bắt đầu từ một lớp học tại Đại học New York vào năm 2023, nơi sinh viên thản nhiên đọc nguyên văn câu trả lời từ ChatGPT để đối thoại với giảng viên. Hiện tượng này đã vượt xa khái niệm cognitive offloading (giảm tải suy nghĩ) thông thường. Theo ông Clay Shirky, chúng ta đang bước sang giai đoạn emotional offloading – dùng công nghệ để né tránh những áp lực cảm xúc cần thiết trong tương tác giữa người với người.

Trên các ứng dụng hẹn hò, Gen Z sử dụng AI để "duyệt" tin nhắn, coi đó là một bước "vibe check" để đảm bảo sự tự tin. Tại trường học, AI trở thành công cụ để viết thư xin lỗi sau khi gian lận, biến sự chân thành – vốn là giá trị cốt lõi của sự hối lỗi – thành một sản phẩm được lập trình sẵn. Thay vì để sinh viên "học thay", các nhà giáo dục giờ đây lo ngại người trẻ đang để AI "sống thay", giúp họ né tránh sự lúng túng, bối rối và những sai sót tất yếu của quá trình trưởng thành.

Số liệu cho thấy nhóm từ 18-25 tuổi chiếm đến 46% người dùng ChatGPT. Đây là giai đoạn con người dễ tổn thương, sợ sai và sợ bị phán xét nhất. AI xuất hiện như một "lá chắn" hoàn hảo: nó đưa ra những lời khuyên trơn tru, không phán xét, giúp người trẻ tránh khỏi những giây phút vụng về.

04-1770175893-khi-ai-song-ho-con-nguoi-cai-gia-cua-su-hoan-hao-la-su-xoi-mon-nhan-tinh.webp
Công cụ từng được ca ngợi vì giúp làm việc nhanh hơn, giờ đang khiến một thế hệ quên mất cách trò chuyện, xin lỗi hay chấp nhận sai lầm. Ảnh minh họa: Xiaohongshu.

Tuy nhiên, nhà xã hội học Erving Goffman từng nhấn mạnh rằng sự trưởng thành chính là một chuỗi "diễn tập vụng về". Con người chỉ học được cách cư xử thông qua sai lầm và thử nghiệm. Việc lạm dụng AI để chỉnh sửa văn phong, uốn nắn cảm xúc khiến chúng ta mất đi cơ hội mắc lỗi. Giống như việc lệ thuộc vào GPS làm mất khả năng định hướng, sự phụ thuộc vào AI đang gây ra một kiểu "mù xã hội", làm suy yếu năng lực thấu cảm và giao tiếp – những kỹ năng tối quan trọng để làm người.

"Cơn nghiện" xu nịnh và sự lệch chuẩn

Một nghiên cứu từ Stanford và Carnegie Mellon đã chỉ ra mặt tối của AI: sự "xu nịnh". Người dùng có xu hướng thích những phản hồi tâng bốc từ máy móc, dẫn đến việc họ ít sẵn lòng hòa giải xung đột trong đời thực. Sự lệ thuộc này được ví như thói quen hút thuốc – mang lại cảm giác dễ chịu tức thời nhưng lại âm thầm ăn mòn nhân tính.

Khi các nền tảng tích hợp AI như một "trợ lý cảm xúc" luôn đứng về phía người dùng, một câu hỏi lớn được đặt ra: Nếu máy móc luôn nói "bạn đúng", ai sẽ dạy chúng ta cách chấp nhận mình sai?

"Khả năng phán đoán tốt đến từ trải nghiệm, và trải nghiệm thì đến từ những lần phán đoán sai", ông Clay Shirky đúc kết. Đối với những người trẻ mà 3 năm qua chính là toàn bộ quãng đời trưởng thành của họ, AI không chỉ là công cụ mà là thực tại duy nhất họ biết.

Nếu như xã hội đã mất gần 20 năm mới nhận ra tác hại của điện thoại thông minh, thì với AI, cái giá phải trả có thể đắt hơn nhiều. Điện thoại thông minh khiến chúng ta mất tập trung, nhưng sự lệ thuộc quá mức vào AI để giao tiếp và cảm nhận có thể khiến chúng ta đánh mất chính bản sắc con người mình.