Iran dùng vũ khí "độc tôn", thị trường toàn cầu trước cơn địa chấn năng lượng và logistics

Ngay sau sự kiện quân sự diễn ra ngày 28/02/2026, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) phát đi tín hiệu cứng rắn qua vô tuyến, yêu cầu không tàu thuyền nào được đi qua eo biển Hormuz. Động thái này lập tức khiến thị trường quốc tế chao đảo, bởi Hormuz từ lâu được ví như “van tổng” của hệ thống năng lượng toàn cầu.

Nằm giữa Iran và Oman, eo biển hẹp này là lối ra duy nhất từ Vịnh Ba Tư ra Ấn Độ Dương. Theo số liệu năm 2024, mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu thô đi qua đây, chiếm gần 1/5 lượng dầu vận chuyển đường biển toàn cầu.

Không dừng ở đó, 20-30% thương mại khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) thế giới cũng phụ thuộc tuyến đường này. Chỉ một biến động nhỏ tại Hormuz có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa vượt xa khu vực Trung Đông.

Điều khiến giới phân tích đặc biệt lo ngại không chỉ là câu chuyện nguồn cung bị bóp nghẹt mà còn là cú sốc logistics. Trong ngành dầu mỏ, khai thác chỉ là một nửa vấn đề, nửa còn lại là vận chuyển.

Ngay cả khi Hormuz chưa bị phong tỏa hoàn toàn, rủi ro an ninh gia tăng cũng đủ khiến tàu giảm chuyến hoặc trì hoãn hành trình, làm năng lực vận tải thực tế sụt giảm đáng kể.

Thực tế cho thấy giá thuê tàu chở dầu cỡ lớn (VLCC) trên tuyến Trung Đông – Trung Quốc đã tăng mạnh. Theo hệ thống Worldscale, mức thuê tàu từ Vịnh Ba Tư sang châu Á nhảy vọt từ WS40 lên WS58,5 chỉ trong vài ngày, tương đương mức tăng gần 50%. Chỉ số cước vận chuyển dầu thô Baltic cũng leo hơn 13% trong một tuần, phản ánh chi phí bảo hiểm và phụ phí rủi ro chiến tranh đang bị đẩy lên cao.

Các tập đoàn vận tải biển lớn như Maersk hay CMA CGM đã bắt đầu tính đến phương án chuyển hướng tàu, thậm chí cân nhắc vòng qua mũi Hảo Vọng để tránh khu vực nhạy cảm. Tuy nhiên, lựa chọn này đồng nghĩa quãng đường dài thêm khoảng 6.500 km, kéo dài hành trình thêm nửa tháng, tiêu tốn thêm nhiên liệu và làm giảm số vòng quay của đội tàu toàn cầu.

Khi thời gian vận chuyển tăng, “cung” vận tải bị co lại trong khi nhu cầu chưa kịp điều chỉnh, giá cước và chi phí tài chính vì thế càng bị đẩy lên cao.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi lớn nhất là giá dầu sẽ đi về đâu. Goldman Sachs đưa ra kịch bản nếu lưu lượng qua Hormuz giảm 50% trong một tháng rồi duy trì mức giảm 10% trong gần một năm, giá Brent có thể lên 110 USD/thùng. Citigroup thậm chí cảnh báo khả năng dầu chạm 120-130 USD, thậm chí 200 USD trong tình huống cực đoan.

Theo Deutsche Bank và Morgan Stanley, chỉ cần hành trình kéo dài thêm cũng có thể khiến công suất vận chuyển suy giảm tương đương 2-3 triệu thùng/ngày – đủ để đẩy giá quay lại vùng đỉnh năm 2022 khi Brent từng vượt 138 USD/thùng.

Tác động không phân bổ đồng đều. Dữ liệu từ Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cho thấy năm 2024, 84% dầu và khí ngưng tụ đi qua Hormuz hướng về châu Á. Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc chiếm gần 70% tổng lưu lượng.

Trong khi đó, Mỹ chỉ nhập khoảng 0,5 triệu thùng/ngày qua tuyến này, tương đương 2% nhu cầu nội địa. Điều này đồng nghĩa nếu Hormuz “nghẹt thở”, các nền kinh tế châu Á sẽ hứng chịu áp lực lớn nhất, từ hóa đơn nhập khẩu tăng vọt đến rủi ro lạm phát và tỷ giá.

Theo ước tính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), mỗi 10 USD giá dầu tăng thêm có thể khiến chỉ số giá tiêu dùng toàn cầu tăng 0,3-0,7 điểm phần trăm và làm giảm tăng trưởng 0,1-0,2 điểm. Đối với các nước nhập khẩu ròng năng lượng, đây là áp lực không hề nhỏ.

Tác động cũng không dừng lại ở dầu mỏ. Các quốc gia Vùng Vịnh là nguồn cung lớn methanol, LPG và ethylene glycol – những nguyên liệu then chốt cho dệt may, nhựa và hóa chất – và phần lớn phải đi qua Hormuz.

Iran còn cung cấp một số kim loại và khí công nghiệp quan trọng cho sản xuất bán dẫn. Nếu vận chuyển chậm trễ, chuỗi cung ứng ô tô và điện tử có thể kéo dài thêm vài tháng, tái hiện phần nào những xáo trộn từng xảy ra trong khủng hoảng logistics thời Covid-19.

Bài học từ sự cố tắc nghẽn kênh đào Suez năm 2021 cho thấy chỉ vài ngày gián đoạn cũng đủ khiến thương mại toàn cầu rung lắc. Với vai trò then chốt trong hệ thống năng lượng, Hormuz còn nhạy cảm hơn nhiều.

Dù kịch bản phong tỏa toàn diện được đánh giá là cực đoan và gây tổn hại cho cả Iran, chỉ cần các rủi ro “xám” như siết kiểm soát tàu thương mại hay cảnh báo an ninh gia tăng cũng đủ làm thị trường toàn cầu căng như dây đàn.

Trong bức tranh ấy, eo biển hẹp giữa Iran và Oman đang trở thành điểm nghẽn có thể quyết định hướng đi của giá dầu, chi phí vận tải và cả nhịp tăng trưởng kinh tế thế giới trong thời gian tới.