Kẻ gác giữ những khoản tiền mờ ám trong Hồ sơ Panama

Lịch sử của công ty tư vấn luật này bắt đầu năm 1986, khi ông Ramon Fonseca sáp nhập văn phòng luật nhỏ của mình với công ty luật của Jürgen Mossack - một người Panama gốc Đức. "Cùng nhau, chúng tôi đã tạo ra một con quái vật", Fonseca từng tuyên bố với một phóng viên.

Fonseca, sinh tại Panama năm 1952, từng theo học ngành luật và khoa học chính trị tại Đại học Panama và Trường Kinh tế học London. Ông này từng có 6 năm làm việc cho văn phòng Liên Hợp Quốc tại Geneva, Thụy Sĩ.

Đối tác kinh doanh của Fonseca là Mossack, lớn hơn ông 4 tuổi, sinh tại Đức trước khi cùng gia đình tới Panama đầu những năm 1960. Cha của Mossack từng là thành viên lực lượng Waffen-SS khét tiếng của phát xít Đức trong Thế chiến II. Sau chiến tranh, cha của Mossack xin làm người đưa tin cho tình báo Mỹ. Cuối cùng, gia đình Mossack tới Panama, khi cha của ông đề nghị làm người do thám các hoạt động của Cuba cho Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA).

Sau khi tốt nghiệp ngành luật tại Panama năm 1973, Jürgen Mossack từng có thời gian làm luật sư tại London, trước khi về Panama mở công ty luật riêng, cho đến khi sáp nhập với công ty của Fonseca. Công ty mới có tên Mossack Fonseca & Co. Ngày nay, cả hai đều thuộc tầng lớp thượng lưu nhất của xã hội Panama.

Fonseca tuyên bố tạm nghỉ khỏi vị trí cố vấn sau khi có những cáo buộc rằng văn phòng tại Brazil của Mossack Fonseca dính líu đến bê bối hối lộ, rửa tiền tại một công ty dầu khí quốc doanh Brazil.

Trả lời phỏng vấn trên truyền hình, Fonseca phủ nhận bất kỳ sự liên quan nào của công ty mình. Ông tuyên bố, nếu một công ty ở nước ngoài bị sử dụng theo cách sai trái, công ty của ông cũng không có trách nhiệm nhiều hơn việc một nhà máy sản xuất ôtô cho ra đời một chiếc xe, mà sau đó chiếc xe bị sử dụng trong một vụ cướp.

Mossack cũng là người có vai vế khi từng là thành viên Conarex – hội đồng quan hệ đối ngoại của Panama, giai đoạn 2009 – 2014. Theo điều tra của ICIJ, tài sản của Mossack gồm một đồn điền trồng gỗ tếch, nhiều bất động sản, một máy bay trực thăng, một du thuyền có tên Rex Maris, cùng một bộ sưu tập các đồng tiền vàng.

Bay cao tại 'thiên đường thuế'

Vụ sáp nhập cho ra đời Mossack Fonseca diễn ra giữa lúc Panama đối diện bất ổn về kinh tế và chính trị. Năm 1987, Mossack Fonseca có bước tiến đầu tiên ra nước ngoài, khi mở chi nhánh tại British Virgin Islands. Hòn đảo này vài năm trước đó đã thông qua đạo luật giúp dễ dàng thành lập các công ty ở nước ngoài mà không phải công khai chủ sở hữu cũng như thành viên ban lãnh đạo.

"Mossack Fonseca là những người đầu tiên từ Panama tới British Virgin Islands và những người khác đã đi theo", Rosemarie Flax, giám đốc điều hành kỳ cựu của văn phòng Mossack Fonseca tại hòn đảo trên, nói trong cuộc phỏng vấn tháng 5/2014.

Mossack Fonseca có một bước đi quan trọng khác năm 1994, khi giúp quốc đảo tí hon Niue tại nam Thái Bình Dương, với dân số chưa tới 2.000 người, dự thảo một đạo luật cho phép thành lập các công ty nước ngoài.

Theo chia sẻ của Mossack với hãng thông tấn AFP sau này, họ chọn Niue vì họ muốn có một địa điểm ở châu Á - Thái Bình Dương, và họ không muốn có đối thủ cạnh tranh. "Nếu chúng tôi có được một vùng tài phán nhỏ, và có được nó ngay từ đầu, chúng tôi có thể cung cấp cho mọi người một môi trường ổn định, một mức giá ổn định", Mossack nói.

Công ty này sau đó đã ký một thỏa thuận có thời hạn 20 năm với quốc đảo Niue, cho phép họ độc quyền đăng ký thành lập cho các công ty nước ngoài tại đây. Quan trọng hơn, Niue cấp giấy đăng ký kinh doanh bằng tiếng Trung và tiếng Kirin, nên hấp dẫn các khách hàng Trung Quốc và Nga.

Đến năm 2001, Mossack Fonseca kinh doanh phát đạt đến nỗi họ đóng góp tới 1,6 triệu USD trong kế hoạch ngân sách hàng năm hai triệu USD của hòn đảo này.

Dù vậy, cùng năm đó, Bộ Ngoại giao Mỹ đã nghi ngờ mối quan hệ giữa công ty luật trên và đảo Niue. Họ cảnh báo rằng ngành đăng ký doanh nghiệp nước ngoài của Niue bị nghi "dính líu tới hoạt động rửa tiền cho các khoản thu phạm pháp từ Nga và Nam Mỹ".

Tổ chức liên chính phủ Nhóm Điều tra Tài chính, do một số cường quốc thành lập để chống rửa tiền, đã đưa Niue vào danh sách đen các vùng tài phán không thể ngăn chặn rửa tiền, đồng thời đe dọa cấm vận kinh tế. Dù Mossack phủ nhận Niue có liên quan đến rửa tiền, năm 2001, các ngân hàng Mỹ Bank of New York và Chase Manhattan đã cấm chuyển tiền bằng USD tới Niue. Đến năm 2003, chính quyền Niue từ chối gia hạn cấp phép cho 4 công ty do Mossack Fonseca thành lập.

Nhanh nhạy né đòn

Sau khi mất thị trường Niue, Mossack Fonseca khuyến khích các khách hàng đã mở công ty tại đảo này chuyển sang đăng ký thành lập lại tại quốc đảo Samoa gần đó, các tài liệu bị rò rỉ tiết lộ.

Sự nhanh nhạy trong ứng phó với các biện pháp siết chặt quản lý của cơ quan chức năng còn được Mossack Fonseca thể hiện năm 2005, khi British Virgin Islands cấm phát hành cổ phiếu vô danh. Ngay lập tức, mảng kinh doanh trên được Mossack Fonseca chuyển về Panama.

Đây là loại cổ phiếu không ghi tên chủ sở hữu. Người nắm giữ giấy chứng nhận cổ phiếu vô danh của một công ty đồng nghĩa là chủ công ty đó. Cũng vì vậy mà loại cổ phiếu này từ lâu đã bị xem như một công cụ rửa tiền và thực hiện các hành vi phạm pháp khác. Theo BBC, từ năm 1982, Mỹ đã cấm phát hành loại cổ phiếu này do chúng dễ bị các tổ chức tội phạm lợi dụng.

Khả năng nhanh chóng dịch chuyển hoạt động kinh doanh của Mossack Fonseca còn được thể hiện rõ trong việc thành lập các công ty tại đảo Anguilla ở Caribbe. Chỉ trong giai đoạn 2010 - 2011, số lượng công ty mà công ty luật này lập ra tăng hơn gấp đôi. Hiện Anguilla là một trong số 4 vùng tài phán hàng đầu Mossack Fonseca chọn để mở công ty cho khách hàng.

Không dừng lại ở dịch vụ đăng ký thành lập doanh nghiệp, Mossack Fonseca còn mở rộng hoạt động sang các mảng như đăng ký máy bay riêng và du thuyền cho khách hàng. Đến năm 2006, tài liệu rỏ rỉ cho thấy công ty này cung cấp cả dịch vụ quản lý tài chính cho một số khách hàng, dưới thuật ngữ "quản lý danh mục tùy ý" (người quản lý danh mục có thể tự thực hiện quyết định mua bán mà không cần thông qua chủ tài khoản, miễn là đảm bảo những quy tắc đã được hai bên thỏa thuận trước).

Từ giữa năm 2007 đến giữa năm 2015, mảng quản lý tài sản của Mossack Fonseca, có tên Mossfon Asset Management S.A.,(MAMSA), thực hiện hơn 4.700 giao dịch, với trị giá ít nhất 1,2 tỷ USD.

Hồ sơ cho thấy, MAMSA hợp tác với nhiều ngân hàng như Banca Privada d’Andorra, Deutsche Bank chi nhánh Thụy Sĩ, HSBC, Société Générale, Credit Suisse, UBS, và Commerzbank. Trong một số vụ việc, MAMSA giúp khách hàng của các ngân hàng lập ra những cấu trúc hoạt động phức tạp, gây khó khăn cho các cơ quan thuế và cơ quan điều tra trong quá trình lần theo dòng tiền của những khách hàng này.