Lắp điện mặt trời mái nhà ở Trung Quốc không xin phép có bị phạt?

Điện mặt trời mái nhà (rooftop solar) đang dần phổ biến tại Trung Quốc, đặc biệt ở các vùng nông thôn. Với chi phí lắp đặt ngày càng giảm và chính sách khuyến khích từ chính quyền do vừa thân thiện với môi trường, góp phần đạt mục tiêu carbon, nhiều hộ gia đình xem việc tự lắp pin mặt trời vừa là cách tiết kiệm tiền điện, vừa có thể bán phần dư thừa lên lưới. 

Tuy nhiên, thủ tục và vấn đề pháp lý phía sau cũng thu hút sự quan tâm lớn của người dân quốc gia tỷ dân.

Tại các thành phố, người dân muốn lắp đặt pin mặt trời trên mái nhà phải chủ động lập hồ sơ và báo cáo lên ban quản lý xây dựng đô thị của phường. Đồng thời, trong suốt quá trình thi công và lắp đặt, họ cũng cần tuân thủ đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật và quản lý do thành phố ban hành, đảm bảo an toàn và hợp pháp.

Ví dụ, như tại thành phố Thâm Quyến, điểm lắp đặt cao nhất không được vượt quá 2,8 mét so với mái nhà. Đối với các dự án điện mặt trời dân dụng có cầu thang bộ, điểm lắp đặt cao nhất không vượt quá 1 mét so với mái cầu thang (tổng chiều cao tính từ đỉnh mái không vượt quá 4 mét); 4 phía không được bao kín để tạo thành không gian sử dụng xây dựng và các dự án điện mặt trời không được sử dụng để tăng diện tích xây dựng thêm.

Còn tại nông thôn, một trong những điểm đặc trưng là mái nhà và đất đai không chỉ thuộc quyền sở hữu cá nhân mà còn liên quan đến tài nguyên cộng đồng. Theo khảo sát thực tế ở tỉnh Giang Tô, đặc biệt là thành phố Vô Tích, nhiều dự án điện mặt trời tự phát của người dân chiếm dụng đất công cộng, mái tập thể hoặc khu vực chung.

Luật định và chính sách địa phương quy định rõ: nếu lắp đặt trên đất hoang, đường làng, mái nhà tập thể, cá nhân phải xin phép ủy ban thôn, đồng thời xin giấy chứng nhận sử dụng đất, báo cáo lên chính quyền xã. 

Ngoài ra, quan hệ láng giềng còn gắn với pháp luật. Trong Bộ luật dân sự Trung Quốc (2021), Điều 288, 296 quy định: “Chủ sở hữu bất động sản phải tuân theo các quy định của pháp luật, các quy ước xã hội và nguyên tắc công bằng, hợp lý trong việc xử lý các quan hệ láng giềng như sử dụng đất, xây dựng công trình, thông gió, chiếu sáng, thải nước… Chủ sở hữu bất động sản khi sử dụng bất động sản của mình không được vi phạm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu bất động sản liền kề".

Thực tế tại Trung Quốc cho thấy, nhiều tranh chấp đã được ủy ban thôn đứng ra hòa giải: một hộ dân lắp pin mặt trời che ánh sáng cửa sổ nhà hàng xóm, cuối cùng phải điều chỉnh góc lắp và bồi thường một khoản nhỏ hàng năm. 

Một thực tế khác không thể bỏ qua là những căn nhà cũ, nhiều chủ sở hữu hoặc tranh chấp quyền sở hữu. Ở nông thôn Trung Quốc, nhiều ngôi nhà cũ vẫn đang trong tình trạng sở hữu chung của anh em, họ hàng, hoặc giấy chứng nhận quyền sở hữu chưa đầy đủ. Trước khi lắp đặt, người dân cần có xác nhận của ủy ban thôn về quyền sử dụng. 

Khi nào dân có thể tự lắp, không cần xin ý kiến?

Trong các trường hợp mái nhà cá nhân, quyền sở hữu rõ ràng, không ảnh hưởng đến ai khác, cá nhân có thể trực tiếp liên hệ công ty điện lực để đăng ký đấu nối với lưới điện, chính quyền thôn không can thiệp. Quy trình phổ biến gồm: chuẩn bị Thẻ căn cước công dân, giấy chứng nhận quyền sở hữu, hóa đơn điện → nộp đơn → công ty điện lực kiểm tra → lắp đặt thiết bị đo đếm.

Ngoài ra, tại Trung Quốc vẫn phổ biến mô hình dự án điện mặt trời “cả làng cùng làm”, do thôn đứng ra quản lý. Trong mô hình này, công ty lắp đặt sẽ lo toàn bộ thủ tục, còn người dân chỉ cần tham gia tự nguyện, ký xác nhận và được hưởng các chính sách hỗ trợ về giá điện cũng như trợ cấp lắp đặt.

Yếu tố khác cần chú ý là an toàn mái nhà và chất lượng lắp đặt. Nhiều mái nhà nông thôn Trung Quốc là công trình gạch-cốt thép cũ, vì vậy phải đánh giá tải trọng trước khi lắp đặt. Việc chọn công ty lắp đặt uy tín cũng rất quan trọng, tránh những chương trình “miễn phí lắp đặt” hay “không cần trả trước” mập mờ, bởi hệ thống kém chất lượng dễ dẫn đến sự cố điện hoặc cháy nổ.

Nếu bỏ qua các thủ tục pháp lý, người dân có thể đối mặt với nhiều rủi ro mà quan trọng nhất là hệ thống điện không được kiểm tra đầy đủ, tiềm ẩn nguy cơ sự cố hoặc cháy nổ; việc bán điện dư thừa lên lưới gặp khó khăn, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích kinh tế. Vi phạm các quy định an toàn tại địa phương sẽ dẫn đến yêu cầu tháo dỡ hoặc xử phạt hành chính.