Thứ trưởng bị bắt, vụ án sầu riêng phơi bày những lỗ hổng trong quản lý mã số vùng trồng

Tối 28/7, Bộ Công an thông tin về diễn biến mới của vụ án liên quan đến các hành vi đưa hối lộ, nhận hối lộ, môi giới hối lộ, vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng, lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi và giả mạo trong công tác xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng, Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy cùng một số đơn vị liên quan.

Theo kết quả điều tra của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03), ông Hoàng Trung - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường - cùng ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, bị xác định đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ban hành các chính sách trái quy định, có dấu hiệu tạo ra "giấy phép con" nhằm phục vụ lợi ích nhóm và trục lợi với số tiền đặc biệt lớn.

Cơ quan điều tra cũng cho rằng hai cá nhân này đã can thiệp, chỉ đạo việc cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng, đồng thời để xảy ra tình trạng mua bán trái phép mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói.

Những sai phạm được phát hiện diễn ra trong bối cảnh sầu riêng là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của ngành rau quả. Theo số liệu thống kê, chỉ trong 5 tháng đầu năm nay, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng ước đạt 562 triệu USD. Trước đó, năm 2025, mặt hàng này mang về 3,86 tỷ USD, trở thành loại trái cây có giá trị xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.

Tuy nhiên, để đưa sầu riêng vào thị trường Trung Quốc, các lô hàng phải đáp ứng nhiều điều kiện nghiêm ngặt như có mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và giấy kiểm nghiệm đối với chất vàng O, cadimi do đơn vị được phía Trung Quốc công nhận thực hiện. Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhiều lần cảnh báo rằng nếu phát hiện vi phạm, phía Trung Quốc có thể thu hồi mã số vùng trồng, giấy phép của phòng kiểm nghiệm, thậm chí đình chỉ hoặc cấm nhập khẩu.

Dù vậy, tình trạng gian lận liên quan đến mã số vùng trồng vẫn tiếp diễn. Hiệp hội Rau quả Việt Nam từng phát đi cảnh báo khẩn về việc một số đối tượng sao chép, sử dụng trái phép mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói để phục vụ xuất khẩu. Theo hiệp hội, các đối tượng sử dụng hợp đồng ủy quyền giả mạo, con dấu và chữ ký không hợp pháp nhằm qua mặt doanh nghiệp cũng như cơ quan quản lý để trục lợi.

Không chỉ vậy, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cũng từng phản ánh tình trạng nhiều phòng thí nghiệm được Trung Quốc công nhận liên tục bị thu hồi tư cách hoặc tạm ngừng hoạt động. Điều này khiến công tác kiểm nghiệm gặp nhiều khó khăn, kéo theo hàng trăm đến hàng nghìn container sầu riêng bị ùn ứ mỗi khi việc kiểm định bị gián đoạn.

Đầu tháng 5, khi tình trạng ách tắc trong khâu kiểm nghiệm ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các đơn vị kiểm nghiệm huy động tối đa nhân lực, linh hoạt thời gian làm việc để rút ngắn thời gian xử lý mẫu. Bộ cũng yêu cầu công khai quy trình, thời gian và chi phí kiểm nghiệm, đồng thời không để xảy ra tình trạng nhũng nhiễu, chậm trễ hoặc từ chối thực hiện nhiệm vụ nếu không có lý do chính đáng.

Trước đó, vào tháng 10 năm ngoái, khi gần 2.000 container sầu riêng tại Đắk Lắk bị ùn tắc, lãnh đạo Chính phủ cũng đã yêu cầu làm rõ nguyên nhân, xác định trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân khiến hoạt động kiểm nghiệm bị gián đoạn, gây ảnh hưởng đến xuất khẩu.

Tầm quan trọng của mã số vùng trồng tiếp tục được nhấn mạnh trong chỉ đạo của Thủ tướng vào tháng 5/2025. Người đứng đầu Chính phủ yêu cầu Bộ Công an điều tra, xử lý nghiêm các hành vi gian lận mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói, làm giả hồ sơ xuất khẩu và các hành vi vi phạm khác liên quan đến sản xuất, chế biến và xuất khẩu sầu riêng.

Đến đầu tháng 11/2025, Bộ Công an đã khởi tố vụ án xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng, Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy cùng một số đơn vị liên quan. Khi đó, 17 bị can, trong đó có nhiều lãnh đạo doanh nghiệp, đã bị khởi tố.

Quá trình điều tra cho thấy hoạt động mua bán mã số vùng trồng, mua bán giấy kiểm nghiệm và nhiều sai phạm về kế toán đã xuất hiện trong chuỗi xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc. Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại cho Nhà nước mà còn ảnh hưởng đến các doanh nghiệp làm ăn chân chính, khiến nhiều lô hàng không đảm bảo nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, từ đó làm suy giảm uy tín và sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Hệ quả của việc quản lý lỏng lẻo cũng thể hiện rõ qua những đợt sầu riêng rớt giá khi xuất khẩu gặp khó khăn, khiến người trồng chịu nhiều thiệt hại.

Theo ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, để ngành sầu riêng phát triển bền vững trong dài hạn, việc nâng cao chất lượng sản phẩm phải đi cùng với giải quyết triệt để bài toán quản lý mã số vùng trồng.

Cùng quan điểm, ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, cho biết diện tích được cấp mã số vùng trồng tại địa phương hiện mới dừng ở khoảng 280 vùng, trong khi dư địa thị trường còn rất lớn. Ông cho rằng việc đẩy nhanh số hóa, minh bạch quy trình cấp mã số và truy xuất nguồn gốc là yêu cầu cấp thiết.

Đồng thời, cần siết chặt kiểm soát an toàn thực phẩm ngay từ vùng nguyên liệu và từng vườn sản xuất, bảo đảm tuân thủ đầy đủ các quy định để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như nâng cao vị thế của sầu riêng Việt Nam trên thị trường.