Khám xét không đồng nghĩa bắt giữ, khởi tố: Cần hiểu đúng quy định pháp luật

Tuy nhiên, các luật sư cho biết pháp luật quy định rõ khám xét, bắt giữ và khởi tố bị can là những hoạt động tố tụng khác nhau.

Theo Điều 192 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, việc khám xét chỗ ở được thực hiện khi có căn cứ cho rằng tại đó có công cụ, phương tiện được sử dụng để phạm tội, tài liệu, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có hoặc những vật chứng khác liên quan đến vụ án.

Cơ quan chức năng cũng có thể tiến hành khám xét nhằm phát hiện người đang bị truy nã, truy tìm hoặc giải cứu nạn nhân. Vì vậy, đây trước hết là một biện pháp điều tra phục vụ việc phát hiện và thu thập chứng cứ, không phải quyết định khẳng định người có nơi ở bị khám xét đã phạm tội.

Khám xét phải tuân thủ trình tự

Theo luật sư Nguyễn Thanh Hải, Giám đốc Công ty Luật An Hoàng Gia, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, cho biết, Điều 193 và Điều 195 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định về thẩm quyền ra lệnh cũng như trình tự, thủ tục thực hiện việc khám xét.

Khi khám xét chỗ ở, về nguyên tắc phải có mặt người đó hoặc người từ đủ 18 tuổi trở lên cùng chỗ ở. Đồng thời, phải có đại diện UBND cấp xã, phường và người chứng kiến tham gia.

Trong trường hợp chủ nhà vắng mặt nhưng việc khám xét không thể trì hoãn, cơ quan chức năng vẫn có thể tiến hành, song phải bảo đảm thành phần chứng kiến theo quy định. Toàn bộ quá trình khám xét phải được lập biên bản.

Thời điểm tiến hành khám xét cũng được pháp luật quy định. Theo luật sư Hải, việc khám xét chỗ ở về nguyên tắc không được bắt đầu vào ban đêm. Nếu thuộc trường hợp khẩn cấp và cần tiến hành vào thời gian này, cơ quan tố tụng phải ghi rõ lý do trong biên bản.

Khám xét không phải là căn cứ kết luận có tội

Theo luật sư Nguyễn Quang Chung (Đoàn Luật sư TP Hải Phòng), nhiều người đang đánh đồng các hoạt động tố tụng vốn có bản chất hoàn toàn khác nhau.

Trong một số vụ án, khám xét có thể được tiến hành cùng thời điểm với việc bắt giữ hoặc diễn ra sau khi một người đã bị khởi tố bị can. Tuy nhiên, cũng có trường hợp cơ quan điều tra thực hiện khám xét trước nhằm thu thập, kiểm tra và củng cố tài liệu phục vụ quá trình xác minh.

Do đó, chỉ dựa vào việc một người bị khám xét nơi ở thì không thể tự động kết luận người này đã bị bắt hoặc bị khởi tố. Những vấn đề này chỉ có thể được xác định khi cơ quan tiến hành tố tụng hoặc nguồn tin có thẩm quyền công bố chính thức.

Đáng chú ý, ngay cả khi một người đã bị khởi tố bị can, điều đó cũng không đồng nghĩa người này đã có tội. Theo nguyên tắc suy đoán vô tội, một người chỉ bị xác định có tội khi hành vi phạm tội được chứng minh theo đúng trình tự và có bản án của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

Không nên đánh đồng hoạt động tố tụng với suy đoán

Từ những quy định trên, người dân cần phân biệt thông tin tố tụng chính thức với những suy đoán xuất hiện trên mạng xã hội.

Một cuộc khám xét cho thấy cơ quan chức năng đang thực hiện hoạt động điều tra, thu thập hoặc kiểm tra chứng cứ. Tuy nhiên, hoạt động này không thể được xem như một bản án hay căn cứ để khẳng định một người đã phạm tội.

Việc phân biệt rõ giữa khám xét, bắt giữ và khởi tố vì vậy có ý nghĩa quan trọng trong việc tiếp nhận và đánh giá thông tin, đặc biệt trước khi cơ quan có thẩm quyền đưa ra kết luận chính thức.