Điều kiện đủ để cuộc gặp Putin - Zelensky thành hiện thực

Trên tiền tuyến, Nga đang gia tăng các đợt tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) và tên lửa vào hậu phương Ukraine, nhằm phá hủy cơ sở hạ tầng năng lượng và hậu cần của đối phương. Ngược lại, Ukraine đẩy mạnh tấn công bằng UAV tầm xa vào các kho đạn và sân bay của Nga để vừa làm mòn ưu thế hỏa lực của các lực lượng Moscow, vừa tạo thế răn đe đối xứng. Tổn thất tăng cao, nhưng hiện không bên nào đủ khả năng bẻ gãy hoàn toàn phòng tuyến của đối phương. 

Một xu hướng mới là “tái cấu trúc hậu phương”. Ukraine đang tăng tốc sản xuất đạn và UAV nội địa để giảm lệ thuộc vào viện trợ, trong khi Nga điều chỉnh công nghiệp quốc phòng để duy trì nguồn dự trữ vũ khí răn đe tầm xa. Cán cân dài hạn khó đảo chiều nhanh, nhưng tổn thất tích lũy đang tạo áp lực chính trị lên cả Moscow lẫn Kiev.

Các cuộc gặp riêng rẽ gần đây giữa Tổng thống Mỹ Trump với người đồng cấp Nga Putin và Tổng thống Ukraine Zelensky đã gợi mở những ẩn số mới. Dù chưa đạt được các cam kết cụ thể nhưng chúng phản ánh vai trò tiềm năng của Washington trong việc tạo “khoảng đệm” cho ngoại giao. Tuy nhiên, nếu thiếu khung ràng buộc rõ ràng, bất kỳ cuộc gặp thượng đỉnh nào giữa Nga - Ukraine vẫn khó thoát khỏi tính biểu tượng, thay vì là bước ngoặt thực chất.

Cửa đã hé nhưng rào cản vẫn dày đặc 

Đối với Nga, thông điệp nhất quán là “sẵn sàng đối thoại nếu các vấn đề then chốt được xử lý trước ở cấp chuyên gia”. Cách tiếp cận này tránh một cuộc gặp mang tính biểu tượng nhưng thiếu nội dung, đồng thời đặt ra yêu cầu về khung thỏa thuận đủ chặt chẽ để có thể công bố trước dư luận trong nước.

Trong khi đó, Ukraine tuyên bố không nhượng bộ về mặt lãnh thổ và chỉ cân nhắc gặp thượng đỉnh khi có bảo đảm an ninh cụ thể từ các đối tác phương Tây. Dưới góc độ chính trị nội bộ, Tổng thống Zelensky cần chứng minh, bất kỳ cuộc tiếp xúc nào ông tham gia cũng không đồng nghĩa “đầu hàng”, mà là bước đi nhằm ngăn chặn rủi ro xung đột leo thang và mở đường cho quá trình tái thiết. Do đó, yêu cầu về cơ chế răn đe hậu xung đột là “lằn ranh đỏ” khó dịch chuyển.

Vai trò của Mỹ và châu Âu là biến số trọng yếu. Washington và châu Âu muốn hạ nhiệt rủi ro leo thang và giảm chi phí dài hạn, nhưng cũng phải cân bằng việc bảo vệ nguyên tắc chủ quyền. Những đề xuất khung bảo đảm an ninh dài hạn cho Ukraine, dù hình thức nào cũng đều đòi hỏi đồng thuận chính trị đáng kể và nguồn lực tài chính đủ lớn, điều không thể “chốt” trong một sớm một chiều.

Về địa điểm cho cuộc gặp Putin - Zelensky tiềm năng, dư luận đang nhắc nhiều tới các phương án “trung lập - thân thiện” như Thổ Nhĩ Kỳ, Áo, Thụy Sĩ vì những nước này có truyền thống ngoại giao và hạ tầng hội nghị tốt. Trong một số kịch bản, cuộc gặp song phương khởi động, sau đó mở rộng thành khuôn khổ có bên bảo trợ. Dẫu vậy, địa điểm chỉ là điều kiện cần, điều kiện đủ nằm ở nội dung và cơ chế thực thi được Nga và Ukraine cùng các bên bảo trợ chấp nhận.

Điều kiện đủ cho một cuộc gặp thượng đỉnh 

Theo nhiều nhà phân tích, Ukraine không chỉ cần cam kết chính trị mà còn cả cơ chế ràng buộc như các gói hỗ trợ quốc phòng dài hạn, thỏa thuận kích hoạt tự động khi bị tấn công hay mạng lưới giám sát xác minh. Nga lại muốn tránh hình thành một cấu trúc an ninh “chống Nga” ngay sát biên giới. Điểm giao cắt khả dĩ là thỏa thuận về loại khí tài, cự ly triển khai, quy tắc diễn tập đi kèm cơ chế kiểm chứng khả tín. Nếu thiếu nền tảng này, bất kỳ cuộc gặp thượng đỉnh nào cũng chỉ mang tính biểu tượng.

Một vấn đề không kém quan trọng là tính chính danh - pháp lý của thỏa thuận. Để thu hẹp bất đồng, hai bên có thể áp dụng tiến trình 3 tầng: chuyên gia xây dựng nguyên tắc, ngoại trưởng ký khung thực thi và cuối cùng nguyên thủ phê chuẩn chính trị. Văn kiện nếu có thêm sự bảo trợ từ các cường quốc hoặc tổ chức quốc tế sẽ gia tăng sức nặng, hạn chế khả năng bị bác bỏ về sau. 

Mỗi bên cần một “chiến thắng biểu tượng” để thuyết phục dư luận. Trong khi Nga muốn chứng minh cái giá đã trả đem lại vùng đệm an ninh, Ukraine kỳ vọng khả năng phòng thủ - phản công vẫn hiệu quả, chẳng hạn giữ vững trung tâm trọng yếu hoặc giành lại các cứ điểm có ý nghĩa. Khi chi phí leo thang vượt lợi ích kỳ vọng, động lực đối thoại mới chín muồi. 

Một lộ trình nhiều giai đoạn được đánh giá khả thi hơn, khởi đầu bằng ngừng bắn có giám sát, tiếp đó là quy tắc về bảo đảm an ninh, rồi mới bàn tới các vấn đề chính trị nhạy cảm. Ankara, Geneva hay Vienna là những lựa chọn trung lập phù hợp. Tuy nhiên, giá trị then chốt nằm ở cơ chế giám sát và mức độ sẵn sàng “đặt uy tín” của bên bảo trợ để bảo đảm thực thi.

Tựu trung, “điều kiện đủ” cho một cuộc đối thoại Putin - Zelensky không nằm ở một chi tiết đơn lẻ, mà ở sự cộng hưởng của 4 yếu tố gồm an ninh, pháp lý, thực tế tiền tuyến và lộ trình trung gian. Khi các yếu tố này đạt ngưỡng tối thiểu, cánh cửa ngoại giao mới thực sự mở ra.

Dự báo kịch bản và khung thời gian 

Trong ngắn hạn, xác suất diễn ra thượng đỉnh Putin - Zelensky không cao. Hai bên còn ưu tiên tích lũy lợi thế trên tiền tuyến, trong khi khung bảo đảm an ninh cần thời gian tham vấn. Kịch bản khả dĩ nhất là tăng cường tiếp xúc cấp chuyên gia và ngoại trưởng để thống nhất ngôn ngữ, nguyên tắc giám sát và bộ quy tắc tránh va chạm.

Trong trung hạn, khả năng gặp tăng lên mức trung bình nếu Mỹ và châu Âu thống nhất gói hỗ trợ răn đe tối thiểu, Nga đạt một số mục tiêu hữu hạn hoặc củng cố tiền tuyến hiện có và chốt được địa điểm trung lập kèm nghi thức công bố an toàn chính trị. 

Về dài hạn, xác suất tăng khi chi phí xung đột và sự mệt mỏi xã hội - kinh tế tích tụ. Tuy nhiên, những khác biệt cốt lõi như Donbass hay cấu trúc an ninh khó giải quyết trong một cuộc tiếp xúc thượng đỉnh. Thực tế hơn là, “chốt nhỏ, tiến dần” từ ngừng bắn kỹ thuật tới bảo đảm an ninh nhiều tầng, rồi mới xử lý vấn đề chính trị.

Mỹ được tin đóng vai trò then chốt để biến các điều kiện cần thành điều kiện đủ. Washington vừa nắm đòn bẩy viện trợ quân sự, vừa có vị thế bảo trợ ngoại giao, nhưng cũng phải cân bằng nội bộ và biến các lợi ích của NATO hoặc khung bảo đảm an ninh thành “quyền phủ quyết” viện trợ. 

Khi mặt trận phía Đông và Nam vẫn đỏ lửa, viện trợ quốc tế tiếp tục rót vào, còn đàm phán ngoại giao chỉ dừng ở mức thăm dò, cục diện Ukraine dường như chưa tìm thấy lối ra ngắn hạn. 

Câu hỏi đặt ra là liệu những bước đi hiện tại là khởi đầu của một sự chuyển dịch chiến lược, hay chỉ là vòng xoáy mới trong cuộc xung đột tiêu hao chưa có hồi kết?