Mỹ - Iran bước vào 60 ngày đàm phán nghẹt thở: Hóa giải xung đột hay vấp phải 'lằn ranh đỏ'?

Mặc dù việc ký kết thỏa thuận đã mở ra cơ hội chấm dứt các hành động thù địch, giới quan sát vẫn nhìn nhận tương lai của mối quan hệ Mỹ - Iran bằng một thái độ tích cực nhưng vô cùng thận trọng. Nhà phân tích Fatemeh Aman (nguyên chuyên viên Viện Trung Đông và Hội đồng Đại Tây Dương) nhận định với hãng tin Deusch Well (DW) của Đức rằng, dù cả Washington và Tehran đều đang thể hiện ý chí chính trị để tiếp tục đối thoại, những bài toán hóc búa nhất vẫn còn nằm ở phía trước khi cả hai bên đều sở hữu những "lằn ranh đỏ" khó có thể lay chuyển.

Chương trình hạt nhân của Iran hiện là nút thắt căng thẳng nhất. Trước đó, vào ngày 28/2, Mỹ và Israel đã phát động một chiến dịch tấn công với mục tiêu tối thượng được Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố là ngăn chặn Tehran chế tạo vũ khí nguyên tử. Dù bản ghi nhớ mới ký kết ghi rõ Iran tái cam kết không sở hữu vũ khí hạt nhân và chấp nhận dùng một cơ chế chung để xử lý kho uranium giàu đến mức 60%, Mỹ vẫn đối mặt với nhiều hoài nghi. Phó Chủ tịch Quốc hội Đức Omid Nouripour thẳng thắn cảnh báo rằng Washington có thể quá ngây thơ nếu dễ dàng tin vào lời hứa của chính quyền Iran, bởi Tehran từng nhiều lần phá vỡ các cam kết trong quá khứ. Theo bà Aman, thách thức cốt lõi nằm ở việc cân bằng giữa các cam kết hạt nhân từ phía Iran và những động thái giảm nhẹ lệnh trừng phạt kinh tế từ phía Mỹ.

Ở một khía cạnh khác, thỏa thuận này đòi hỏi các bên cùng các đồng minh phải chấm dứt vĩnh viễn mọi hành động thù địch trên toàn mặt trận, bao gồm cả Lebanon. Cuộc xung đột bùng nổ hồi cuối tháng 2 vừa qua đã khiến Lãnh tụ tối cao Iran lúc bấy giờ là Ali Khamenei thiệt mạng, kéo theo việc nhóm vũ trang Hezbollah do Iran hậu thuẫn nã tên lửa vào Israel để ủng hộ Tehran. Israel đáp trả bằng các cuộc không kích và chiếm đóng một dải lãnh thổ phía nam Lebanon. Hiện tại, dù là đồng minh quan trọng nhất của Mỹ, Israel vẫn giữ thái độ hoài nghi và từ chối ký vào thỏa thuận. Do đó, việc ngăn chặn xung đột giữa Israel và Hezbollah đổ vỡ được xem là chìa khóa để bảo vệ tiến trình đàm phán.

Điểm sáng hiếm hoi có hiệu lực ngay lập tức là việc khôi phục giao thông hàng hải qua eo biển Hormuz nhằm ổn định giá năng lượng toàn cầu. Theo thỏa thuận sơ bộ, Iran đồng ý mở cửa eo biển cho tàu thuyền thương mại đi lại an toàn, tự do trong vòng 60 ngày, sau đó sẽ cùng Oman đàm phán về việc quản lý tương lai. Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ phong tỏa các cảng biển để Tehran tự do xuất khẩu dầu mỏ. Dù vậy, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance tuyên bố Washington kỳ vọng eo biển này phải được mở cửa miễn phí lâu dài, tạo ra một điểm tranh chấp tiềm ẩn khác về quyền kiểm soát vận tải biển của Iran.

Cuối cùng, một cuộc mặc cả tài chính khổng lồ đang được lên kế hoạch. Mỹ và các đồng minh khu vực dự kiến thành lập một quỹ đầu tư trị giá khoảng 300 tỷ USD để tái thiết Iran, đồng thời dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt của Mỹ và Liên Hợp Quốc đối với quốc gia này. Tuy nhiên, Phó Tổng thống Mỹ Vance khẳng định trên kênh Fox News rằng Iran chỉ có thể tiếp cận nguồn quỹ này (vốn được tài trợ từ tài sản bị đóng băng của chính Iran và các khoản đầu tư quốc tế) nếu hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ và đạt được thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân sau khi thời hạn 60 ngày đàm phán khép lại.