Vì sao cam kết bảo vệ Qatar của ông Trump gây chấn động?

Trong một sắc lệnh hành pháp vừa ký, ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ coi bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào lãnh thổ, chủ quyền hoặc hạ tầng trọng yếu của Qatar là “mối đe dọa trực tiếp đến hòa bình và an ninh của Mỹ”.

Đáng chú ý nhất, văn bản này mở đường cho khả năng Washington sẽ triển khai biện pháp quân sự để bảo vệ Qatar.

“Trong trường hợp xảy ra một cuộc tấn công như vậy, Mỹ sẽ thực hiện mọi biện pháp hợp pháp và phù hợp bao gồm ngoại giao, kinh tế và nếu cần, cả quân sự, nhằm bảo vệ lợi ích của Mỹ và Nhà nước Qatar, đồng thời khôi phục hòa bình, ổn định”, sắc lệnh viết.

Đây được coi là bước đi chưa từng có trong quan hệ đầy tranh cãi của ông Trump với Trung Đông , bởi nhiều lý do, CNN bình luận.

Cam kết kiểu NATO

Điều gây chú ý nhất là ngôn từ trong sắc lệnh có nhiều điểm tương đồng với điều khoản bảo đảm an ninh mà Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) áp dụng cho các nước thành viên. (Qatar không phải thành viên NATO, nhưng năm 2022, chính quyền Biden đã xếp nước này vào diện “đồng minh ngoài NATO quan trọng”).

Điều 5 của NATO khẳng định: một cuộc tấn công vũ trang vào bất kỳ thành viên nào sẽ được coi là “tấn công vào toàn khối” và các nước đồng minh cam kết có hành động hỗ trợ, kể cả bằng vũ lực.

Sắc lệnh của ông Trump không ràng buộc chặt chẽ đến mức phải can thiệp quân sự như NATO, nhưng việc coi tấn công vào Qatar tương đương với đe dọa nước Mỹ đã nâng cấp mối quan hệ với đồng minh Arab này lên một tầm mới.

Nhiều tiếng nói bảo thủ coi việc ông Trump nhận chuyên cơ từ Qatar là phản bội khẩu hiệu “America First”. Bình luận viên Ben Shapiro thẳng thừng: “Đây không phải là ‘Nước Mỹ trên hết’”.

Bởi lẽ, khó có thể dung hòa cam kết bảo vệ Qatar ngày nay với những chỉ trích mạnh mẽ của ông Trump đối với quốc gia này trong quá khứ. Chưa kể, ông từng nhiều lần công khai nghi ngờ tính ràng buộc của Điều 5 NATO, thậm chí lo ngại việc bảo vệ một nước nhỏ như Montenegro có thể châm ngòi cho Thế chiến III.

Giờ đây, việc ông Trump chủ động bảo đảm an ninh cho Qatar càng làm dấy lên lo ngại Mỹ có thể bị cuốn sâu hơn vào những cuộc xung đột quốc tế.

Cam kết của ông Trump càng đáng chú ý khi Qatar là điểm nóng trong khu vực. Chỉ trong vài tháng gần đây, Israel đã không kích Doha để truy lùng lãnh đạo Hamas, còn Iran cũng tấn công vào lãnh thổ Qatar.

Năm 2017, quốc gia này từng rơi vào cuộc khủng hoảng ngoại giao tồi tệ nhất Trung Đông trong nhiều thập kỷ, khi nhiều nước Arab đồng loạt cắt quan hệ vì cáo buộc Qatar tài trợ khủng bố và gây bất ổn khu vực.

Bất chấp điều đó, cả chính quyền Cộng hòa lẫn Dân chủ đều nhìn nhận giá trị chiến lược của việc duy trì quan hệ với Doha. Qatar cũng đóng vai trò trung gian trong nỗ lực hòa giải tại Gaza mà ông Trump đang thúc đẩy.

Nhưng chính vì bối cảnh này, cam kết an ninh của ông Trump trở thành một bước đi liều lĩnh: nó buộc Mỹ có thể phải thực sự hành động ở một khu vực luôn như “thùng thuốc súng”.

Quyết định đơn phương của ông Trump

Tuy nhiên, khác với NATO, đây hoàn toàn là quyết định đơn phương của Tổng thống, được ban hành qua sắc lệnh hành pháp.

Điều đó có nghĩa đây không phải hiệp ước quốc tế đã được Thượng viện phê chuẩn, mà chỉ là lời hứa do ông Trump nhân danh chức vụ Tổng thống đưa ra. Các đời Tổng thống kế nhiệm cũng không có nghĩa vụ phải tuân thủ.

Việc ông Trump tự ý cam kết an ninh, vốn thuộc thẩm quyền hiệp ước của Thượng viện, đã một lần nữa cho thấy ông sẵn sàng đẩy giới hạn quyền lực hành pháp.

Trong quá khứ, ông cũng nhiều lần phớt lờ Quốc hội để áp thuế quan hoặc điều hành các chính sách gây tranh cãi và thường thành công nhờ sự ủng hộ hoặc im lặng của phe Cộng hòa.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu lần này, các nghị sĩ Cộng hòa có phản ứng trước quyết định đơn phương của Tổng thống hay không, đặc biệt khi đối tượng được “bảo trợ an ninh” là Qatar, một quốc gia vốn gây nhiều hoài nghi trong nội bộ đảng.

Trong nhiều năm, các nghị sĩ Cộng hòa thường xuyên chỉ trích Qatar vì cáo buộc vi phạm nhân quyền và liên hệ với các nhóm mà họ xem là khủng bố, như tổ chức Anh em Hồi giáo và Hamas.

Những lo ngại ấy càng dâng cao sau khi ông Trump gây tranh cãi khi chấp nhận chiếc chuyên cơ trị giá 400 triệu USD do Doha tặng để làm chuyên cơ mới của Tổng thống Mỹ.

“Tôi sẽ không bay trên một chiếc máy bay của Qatar. Họ ủng hộ Hamas”, Thượng nghị sĩ Rick Scott (bang Florida) gay gắt.

Thượng nghị sĩ Shelley Moore Capito (bang Tây Virginia) thậm chí còn mỉa mai: “Điều tôi quan tâm nhất là xem chiếc máy bay đó có bị gắn thiết bị nghe lén hay không”.

Ngay cả các nhân vật có ảnh hưởng trong phe cánh hữu, như nhà hoạt động Laura Loomer, cũng công kích mạnh mẽ, cho rằng ông Trump nên tập trung liệt Anh em Hồi giáo vào danh sách khủng bố thay vì nhận quà từ Qatar.

Khảo sát năm 2023 của Washington Post và Đại học Maryland cũng cho thấy dư luận Mỹ nói chung, và cả cử tri Cộng hòa, đều có cái nhìn tiêu cực về Qatar - quốc gia bị cho là dùng thể thao để “tẩy trắng hình ảnh” quốc tế.

Đáng nói, người từng lên án Qatar dữ dội chính là ông Trump. Năm 2017, ông từng gọi Qatar là “nhà tài trợ khủng bố hàng đầu thế giới”.

Quyết định bất ngờ này một lần nữa lại khiến các mối liên hệ cá nhân của ông Trump với Qatar bị đưa ra soi xét.

Chiếc chuyên cơ xa xỉ mà Qatar tặng được ông Trump tuyên bố sẽ đưa vào thư viện tổng thống sau khi rời Nhà Trắng, thay vì để chính phủ sử dụng. Tháng 4 vừa qua, Tập đoàn Trump cũng công bố kế hoạch xây dựng sân golf mang thương hiệu Trump tại Qatar, do một công ty được hậu thuẫn bởi quỹ đầu tư quốc gia Qatar chống lưng.

Gần đây, New York Times còn tiết lộ thương vụ bán chip trí tuệ nhân tạo cho UAE dưới thời ông Trump trùng hợp đáng ngờ với một hợp đồng tiền số béo bở với quốc gia vùng Vịnh này.

Tất cả cho thấy ranh giới giữa lợi ích quốc gia và lợi ích cá nhân trong cách ông Trump xử lý quan hệ với Trung Đông ngày càng mờ nhạt. Nhà Trắng bác bỏ cáo buộc xung đột lợi ích, khẳng định các cố vấn đã tham vấn cơ quan đạo đức để đảm bảo tuân thủ quy định.

Qatar từng tặng ông Trump những món quà ngoại giao xa hoa. Và giờ đây, có vẻ như ông cũng vừa trao lại cho Doha một “món quà” không kém phần giá trị.