Áp lực bủa vây Thủ đô trong cuộc chiến xử lý hàng triệu tấn phế thải xây dựng

Nghịch lý hạ tầng bùng nổ, bãi chứa tê liệt

Thủ đô hiện đang trong giai đoạn triển khai giải phóng mặt bằng cho 1.428 dự án, bao gồm hàng loạt công trình giao thông trọng điểm như bốn cầu vượt sông Hồng và việc khép kín các tuyến đường vành đai. Tốc độ thi công này đẩy khối lượng phế thải xây dựng tăng vọt gấp 4 đến 5 lần so với mức thông thường, ước tính có thể lên tới 10.000 tấn mỗi ngày. 

Thế nhưng, khả năng xử lý hiện tại lại vô cùng nhỏ bé. Bốn điểm chôn lấp và nghiền tái chế hiếm hoi đang hoạt động chỉ đáp ứng được khoảng 1.670 tấn mỗi ngày. Thực trạng này dẫn đến sự quá tải trầm trọng, điển hình là bãi nghiền rộng 6,5 ha gần nút giao Pháp Vân - Cầu Giẽ nay đã bị lấp đầy hoàn toàn bởi phế thải và cốt liệu, hay bãi chôn lấp Nguyên Khê cách đó hơn 20 km cũng đang vơi dần sức chứa.

Dù quy hoạch xử lý chất thải rắn đến năm 2030, tầm nhìn 2050 đã vẽ ra viễn cảnh 26 bãi xử lý trên diện tích 108 ha, nhưng sau hơn một thập kỷ, hầu hết vẫn nằm trên giấy. Hàng loạt dự án phải xin dừng hoặc đình trệ nhiều năm vì những vướng mắc liên quan đến hành lang thoát lũ, chi phí giải phóng mặt bằng khổng lồ, tranh chấp đất đai và công nghệ chôn lấp không đủ sức hấp dẫn các nhà đầu tư.

Ma trận rào cản bủa vây doanh nghiệp tái chế

Việc tái chế phế thải cũng đang mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn của cơ chế và thực tiễn. Khoảng trống pháp lý khi chuyển giao giữa Luật Bảo vệ môi trường 2014 và 2020 khiến các quy định về phân loại rác tại nguồn trở nên mơ hồ. Cộng thêm không gian đô thị chật hẹp không có mặt bằng để phân loại, phế thải công trình thường bị trộn lẫn đủ loại từ bêtông, gạch đến kim loại và bùn đất. Hệ quả là doanh nghiệp phải gánh thêm chi phí lớn để phân loại lại, làm đội giá thành và khiến phần lớn vật liệu sau nghiền chỉ dùng được cho việc san lấp với giá trị gia tăng cực kỳ thấp.

Thêm vào đó, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật nghèo nàn càng làm tình hình thêm bế tắc. Hiện mới chỉ có một số tiêu chuẩn quốc gia cho lớp móng đường hoặc san lấp, trong khi các bộ tiêu chuẩn cốt lõi cho cát tái chế, vật liệu từ bùn đất hay cơ chế định giá sản phẩm vẫn hoàn toàn vắng bóng.

Ngay cả khi muốn dốc vốn đầu tư, doanh nghiệp lại bị bào mòn sức lực bởi quy hoạch đất đai cho rác thải xây dựng chưa rõ ràng và thủ tục môi trường kéo dài hàng năm trời. Đáng buồn hơn, dù giá thành sản xuất ra có rẻ hơn vật liệu tự nhiên từ 20% đến 50%, các sản phẩm tái chế vẫn chịu cảnh ế ẩm do tâm lý e ngại chất lượng từ các chủ đầu tư và sự thiếu hụt các công trình mẫu để minh chứng độ bền.

Hệ lụy tất yếu từ sự tắc nghẽn

Khi bãi chứa thiếu hụt và hàng loạt rào cản chưa được tháo gỡ, nạn đổ trộm phế thải trở thành hệ lụy tất yếu làm đau đầu các cơ quan quản lý. Chỉ trong đầu năm 2026, hàng loạt bãi tập kết tự phát đã mọc lên tại các khu đất trống ở xã An Khánh hay dọc bãi sông Hồng với khối lượng lên đến hàng tấn. Gạch đá, bùn đất đổ thành những đống khổng lồ, tràn ra mặt đường, lấp đầy ao hồ, kênh mương. Tình trạng này không chỉ gây ô nhiễm bụi bặm, mất mỹ quan mà còn đe dọa trực tiếp đến hệ thống tiêu thoát nước, làm tăng nguy cơ ngập úng mùa mưa.

Ủy ban Nhân dân thành phố thừa nhận căn nguyên của vấn nạn này xuất phát từ hệ thống quản lý còn nhiều lỗ hổng và hạ tầng chưa đáp ứng đủ nhu cầu. Sự thiếu đồng bộ trong việc phân công trách nhiệm kiểm tra, ý thức tuân thủ kém của các chủ công trình và sự khan hiếm các trạm trung chuyển đã đẩy nhiều phương tiện vào con đường đổ trộm nhằm né tránh chi phí. Thực trạng báo động này đang tạo ra một sức ép khổng lồ lên hạ tầng đô thị, đòi hỏi Hà Nội phải nhanh chóng tìm ra lời giải đồng bộ để gỡ rối triệt để.