Bí ẩn sau những cơn mưa cực đoan

Trong những năm gần đây, Việt Nam và nhiều khu vực khác trên thế giới đang chứng kiến sự gia tăng rõ rệt của các hiện tượng thời tiết cực đoan, trong đó có mưa lớn cục bộ và mưa kéo dài. Không ít lần, những cơn mưa như trút nước chỉ trong vài giờ đã gây ra ngập lụt nghiêm trọng ở các đô thị lớn, sạt lở đất ở vùng núi, và thiệt hại nặng nề về người và tài sản. Vậy đâu là nguyên nhân chính của tình trạng này?

Biến đổi khí hậu: Kẻ đứng sau bức màn

Thủ phạm hàng đầu gây ra sự thay đổi bất thường trong chế độ mưa chính là biến đổi khí hậu và sự nóng lên toàn cầu.

- Nhiệt độ tăng cao: Khi nhiệt độ Trái Đất tăng lên, lượng nước bốc hơi từ các đại dương, hồ, sông cũng tăng theo. Không khí ấm hơn có khả năng giữ được nhiều hơi nước hơn. Cứ mỗi 1 độ C tăng lên, không khí có thể giữ thêm khoảng 7% lượng hơi nước. Điều này tạo ra một "bể chứa" hơi nước khổng lồ trong khí quyển.

- Tăng cường độ ẩm và năng lượng: Lượng hơi nước dư thừa này mang theo nhiều năng lượng hơn. Khi gặp điều kiện thuận lợi (như không khí lạnh, địa hình núi cản trở, hoặc các hệ thống thời tiết), lượng hơi nước khổng lồ này sẽ ngưng tụ đột ngột, giải phóng năng lượng lớn, dẫn đến những cơn mưa với cường độ cực lớn trong thời gian ngắn, gây ra hiện tượng mưa cục bộ.

- Thay đổi hoàn lưu khí quyển: Biến đổi khí hậu cũng làm thay đổi các hình thái hoàn lưu khí quyển lớn, ảnh hưởng đến đường đi của các khối khí và hệ thống gây mưa (như dải hội tụ nhiệt đới, áp thấp nhiệt đới, bão). Điều này có thể khiến một khu vực nhận lượng mưa lớn hơn bình thường trong một thời gian dài, hoặc các cơn bão có xu hướng di chuyển chậm hơn, gây mưa dai dẳng.

Các yếu tố khác góp phần:

Ngoài biến đổi khí hậu, một số yếu tố cục bộ cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng mưa lớn cục bộ:

- Đô thị hóa nhanh chóng: Các thành phố lớn với diện tích bê tông hóa cao, ít cây xanh, hệ thống thoát nước không theo kịp tốc độ phát triển đô thị làm giảm khả năng thấm hút nước, khiến nước mưa nhanh chóng tập trung và gây ngập úng.

- Địa hình: Các khu vực gần núi hoặc có địa hình phức tạp thường dễ xảy ra mưa lớn cục bộ do hiệu ứng phơn (lượng hơi nước bị đẩy lên cao, ngưng tụ và gây mưa ở sườn đón gió).

- Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị: Các thành phố thường ấm hơn vùng nông thôn xung quanh, tạo ra sự chênh lệch nhiệt độ và áp suất, có thể làm tăng cường độ của các cơn bão nhỏ hoặc dông.

Hệ lụy và giải pháp ứng phó

Mưa lớn cục bộ gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng như lũ quét, sạt lở đất, ngập úng đô thị, thiệt hại nông nghiệp và gián đoạn cuộc sống. Để ứng phó, cần có những giải pháp đồng bộ từ việc thích ứng với biến đổi khí hậu (xây dựng cơ sở hạ tầng chống ngập, quy hoạch đô thị bền vững) đến việc giảm thiểu phát thải khí nhà kính trên quy mô toàn cầu. Nâng cao nhận thức cộng đồng và hệ thống cảnh báo sớm cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu thiệt hại do những hiện tượng thời tiết cực đoan này gây ra.

PV (SHTT)