Được xây dựng với mục tiêu tối thượng là bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, nhưng các thuật toán trí tuệ nhân tạo (AI) lại không ít lần quay sang "gậy ông đập lưng ông", biến chính tác giả hợp pháp thành những kẻ vi phạm bản quyền trên chính sản phẩm của mình.

Quy trình nghiệt ngã: "Gỡ bỏ trước, xác minh sau"

Mới đây, cộng đồng mạng không khỏi bất ngờ khi fanpage chính thức của Khoai Lang Thang bị Meta thẳng tay gỡ ảnh đại diện sau khi nhận được một báo cáo vi phạm bản quyền. Điều vô lý nằm ở chỗ, bức ảnh bị xóa lại chính là ảnh chân dung của nam vlogger. Để lấy lại tấm hình, anh buộc phải thực hiện quy trình gửi khiếu nại nhằm chứng minh mình mới là chủ sở hữu hợp pháp.

Khoai Lang Thang bị đánh bản quyền hình ảnh của chính mình
Sự cố hy hữu vừa xảy ra với vlogger du lịch nổi tiếng Khoai Lang Thang.

Sự cố của Khoai Lang Thang không phải là cá biệt. Nhiều người dùng lầm tưởng rằng trên các nền tảng như Meta hay YouTube, ai đăng tải nội dung trước thì người đó sẽ mặc định nắm giữ bản quyền. Thực tế, Meta không hoạt động như một cơ quan đăng ký quyền sở hữu mà vận hành theo mô hình "notice-and-takedown" (thông báo và gỡ bỏ). Theo điều khoản về sở hữu trí tuệ, khi tiếp nhận một báo cáo có vẻ hợp lệ, Meta sẽ lập tức xóa hoặc hạn chế nội dung trước để phản ứng nhanh, sau đó mới mở cổng cho bên bị ảnh hưởng gửi phản đối nếu tin rằng hệ thống đã quét nhầm. Cơ chế này vô tình tạo ra kẽ hở cho các báo cáo sai lệch hoặc mang mục đích xấu gây tổn hại cho các nhà sáng tạo.

Tại YouTube, quy trình này thậm chí còn phức tạp hơn với bộ công cụ mang tên Content ID. Hệ thống này hoạt động bằng cách quét "dấu vân tay kỹ thuật số" của các tệp âm thanh, video do các hãng thu âm, studio lớn cung cấp để đối chiếu theo thời gian thực. Dù AI đủ nhạy để phát hiện nội dung gốc ngay cả khi bị cắt ghép hay chỉnh sửa, nhưng nó lại hoàn toàn "mù" trước ngữ cảnh và quyền sử dụng thực tế. Lợi dụng điều này, một số đối tượng xấu đã lén đăng ký các đoạn beat không độc quyền vào hệ thống Content ID, khiến những người sử dụng hợp pháp bị chặn video hoặc bị cướp mất doanh thu quảng cáo trong thời gian chờ đợi kháng nghị.

Đến các siêu sao toàn cầu cũng bất lực trước "mắt thần" AI

Nghịch lý "AI không nhận diện được chính chủ" đã từng gọi tên nhiều ngôi sao hạng A trên thế giới. Kênh YouTube chính thức của rapper huyền thoại Eminem từng bị chính hệ thống Content ID đánh dấu vi phạm bản quyền đối với các MV của anh. Nguyên nhân là do đơn vị quản lý thiết lập chế độ quét quá chặt, khiến AI coi kênh chính chủ của nghệ sĩ như một tài khoản sao chép lậu. Sự bất cập trong kiểm duyệt còn thể hiện ở chỗ, trong khi MV Without Me trên kênh chính thức của Eminem chỉ đạt khoảng 484 triệu lượt xem, thì một bản đăng lại trái phép từ tài khoản khác lại nhởn nhơ tồn tại và cán mốc hơn 1,4 tỷ lượt xem.

Một tình huống dở khóc dở cười khác thuộc về nam ca sĩ Justin Bieber. Trong một buổi livestream giao lưu với người hâm mộ trên Instagram, anh đã bật chính ca khúc của mình để tăng bầu không khí. Ngay lập tức, hệ thống quét của Meta nhận diện được nhạc có bản quyền và thẳng tay ngắt buổi phát sóng. AI chỉ biết bài hát đó đã được bảo hộ, chứ không thể hiểu được người đang phát nhạc và người sở hữu tác phẩm thực chất là một.

Thiệt hại thật đằng sau những thuật toán vô tri

Những dẫn chứng trên cho thấy các hệ thống AI hiện nay mới chỉ dừng lại ở mức đối chiếu dữ liệu thô sơ dựa trên các khung hình và tần số âm thanh trùng khớp. Chúng hoàn toàn thiếu khả năng xác minh bối cảnh sử dụng cũng như tư cách pháp lý thực tế của người đăng tải.

Dù các nền tảng luôn thiết lập sẵn quy trình khiếu nại và phản đối sau khi xử lý, nhưng đối với các nhà sáng tạo nội dung, đây vẫn là một cơn ác mộng. Việc bị gián đoạn phát sóng trực tiếp, mất doanh thu quảng cáo hay bị thuật toán hạn chế phân phối nội dung trong suốt thời gian chờ đợi con người xét duyệt đều là những tổn thất tài chính và uy tín vô cùng nặng nề. Trường hợp của Khoai Lang Thang chính là minh chứng rõ nét nhất cho thấy công nghệ bảo vệ bản quyền vẫn còn một chặng đường rất dài để trở nên thực sự thông minh.