Bí mật về chợ Bến Thành mà người Sài Gòn gốc chưa chắc biết: Ý nghĩa tên gọi và 12 bức phù điêu ở cửa

Không chỉ là nơi mua bán sầm uất, chợ còn lưu giữ nhiều dấu ấn đặc biệt về quá trình hình thành của Sài Gòn xưa. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết nguồn gốc tên gọi “Bến Thành” hay hành trình nhiều lần di dời của khu chợ nổi tiếng này.

Theo nhiều tư liệu lịch sử, tên gọi chợ Bến Thành bắt nguồn từ khu vực “Bến Thành” nằm gần thành Bát Quái do Nguyễn Vương Nguyễn Phúc Ánh cho xây dựng vào cuối thế kỷ XVIII. Khi chiếm lại Gia Định từ quân Tây Sơn năm 1788, Nguyễn Ánh cho xây thành quách để củng cố phòng thủ. Đến năm 1790, thành Bát Quái hoàn thành với quy mô lớn, có ba mặt giáp sông. Gần thành lúc đó có một bến sông dành cho quân lính và khách vãng lai ra vào nên được gọi là “Bến Thành”, nghĩa là bến nằm trước thành. Khu chợ hình thành ngay cạnh bến sông này cũng từ đó mang tên chợ Bến Thành.

Nhờ vị trí thuận lợi cho ghe thuyền trong và ngoài nước cập bến, hoạt động buôn bán tại đây nhanh chóng phát triển sầm uất. Nhiều hàng hóa ngoại nhập xuất hiện, thu hút đông đảo người dân và thương nhân đến giao thương. Theo thời gian, chợ Bến Thành dần trở thành trung tâm thương mại lớn bậc nhất của Sài Gòn.

Tuy nhiên, chợ Bến Thành ngày nay không nằm ở vị trí ban đầu. Sau biến cố Lê Văn Khôi khởi nghĩa năm 1833, thành Bát Quái bị triều đình phá bỏ. Đến khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha đánh chiếm Gia Định năm 1859, khu chợ cũ cũng bị thiêu hủy. Người Pháp sau đó xây dựng một khu chợ mới gần rạch Sa Ngư, nơi nay là khu vực đường Nguyễn Huệ.

Ngôi chợ này tiếp tục tồn tại thêm nhiều thập niên trước khi xuống cấp. Đến đầu thế kỷ XX, chính quyền Pháp quyết định xây dựng một khu chợ hoàn toàn mới trên khu đất ao Bồ Rệt, nằm giữa các tuyến đường Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Lê Thánh Tôn và Phó Đức Chính ngày nay. Công trình được khởi công năm 1913 và hoàn thành vào năm 1914 với diện tích hơn 13.000m².

Lễ khai thị chợ mới diễn ra trong ba ngày cuối tháng 3/1914, thu hút hàng trăm nghìn người đến tham quan, mua sắm. Từ đó đến nay, hình ảnh tháp đồng hồ trước cửa Nam của Chợ Bến Thành đã trở thành biểu tượng quen thuộc của TP.HCM.

Không chỉ nổi tiếng bởi kiến trúc, chợ còn gây ấn tượng với 12 bức phù điêu gốm được gắn trên bốn mặt cửa chợ từ năm 1952. Những tác phẩm mang hình ảnh dân dã như cá, vịt, trái cây… được thực hiện bởi họa sĩ Lê Văn Mậu cùng nhiều nghệ nhân gốm Biên Hòa nổi tiếng. Trải qua hơn 70 năm, các bức phù điêu này gần như vẫn giữ nguyên màu sắc ban đầu.

Qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa, Chợ Bến Thành ngày nay không chỉ là trung tâm mua bán nhộn nhịp mà còn là điểm đến văn hóa – du lịch nổi tiếng, lưu giữ phần ký ức đặc biệt của Sài Gòn xưa giữa lòng đô thị hiện đại.