Hiệu ứng “phút chót”: Vì sao càng gần deadline bạn càng tập trung

Trong môi trường công sở, tình huống “tăng tốc phút chót” khá quen thuộc. Lan Anh, nhân viên marketing tại Hà Nội, cho biết nhiều ngày cô vẫn loay hoay với bản kế hoạch chưa hoàn chỉnh. Nhưng khi thời hạn nộp báo cáo chỉ còn vài giờ, mọi việc lại được giải quyết nhanh hơn dự tính. “Lúc đó mình gần như không còn thời gian suy nghĩ lan man, chỉ tập trung làm cho xong”, cô nói.

Trải nghiệm này không hiếm gặp. Không ít người thừa nhận họ có thể trì hoãn một công việc trong nhiều ngày, nhưng lại hoàn thành nhanh chóng khi deadline đến gần. Theo các nhà tâm lý học, hiện tượng này không đơn giản chỉ là thói quen “nước đến chân mới nhảy”, mà liên quan đến cách não bộ phản ứng với áp lực thời gian.

Tiến sĩ tâm lý Jenny Woo, người sáng lập tổ chức giáo dục cảm xúc Mind Brain Emotion, cho rằng sự trì hoãn thường xuất phát từ cảm giác quá tải hơn là lười biếng. Khi nhiệm vụ còn ở xa về mặt thời gian, nhiều người có xu hướng xem nó là điều trừu tượng, chưa thật sự cấp bách. Điều này khiến não bộ không ưu tiên xử lý ngay lập tức.

Nhà tâm lý học lâm sàng Sabrina Romanoff cho biết deadline giúp tạo ra một khung thời gian rõ ràng và gắn với những hậu quả cụ thể nếu công việc không được hoàn thành. Khi rủi ro trở nên rõ ràng hơn, não bộ sẽ điều chỉnh mức độ ưu tiên và thúc đẩy hành động.

Ở góc độ khoa học hành vi, hiện tượng này còn liên quan đến xu hướng gọi là “chiết khấu thời gian”. Con người thường đánh giá thấp những phần thưởng hoặc hậu quả nằm xa trong tương lai. Vì vậy, khi hạn chót còn xa, nhiệm vụ dễ bị xem nhẹ và bị trì hoãn.

Ngược lại, khi thời gian không còn nhiều, cơ thể bắt đầu kích hoạt phản ứng cảnh báo. Áp lực gấp gáp khiến não bộ giải phóng các hormone như cortisol và adrenaline, đồng thời tăng lượng dopamine. Những thay đổi này giúp thu hẹp sự chú ý, khiến con người tập trung vào nhiệm vụ quan trọng và bỏ qua các yếu tố gây phân tâm.

Các chuyên gia cho rằng mức căng thẳng vừa phải có thể cải thiện hiệu suất làm việc. Khi áp lực tăng lên đến một ngưỡng nhất định, con người thường tập trung hơn và ra quyết định nhanh hơn. Tuy nhiên, nếu căng thẳng vượt quá giới hạn, hiệu quả làm việc có thể giảm sút.

Không phải ai cũng phù hợp với cách làm việc dựa vào áp lực thời gian. Một số người thích lập kế hoạch từ sớm và duy trì tiến độ ổn định. Với họ, việc hoàn thành từng mục nhỏ trong danh sách công việc mang lại cảm giác hài lòng và động lực tiếp tục.

Ngược lại, một số người chỉ thực sự tập trung khi có áp lực từ bên ngoài, chẳng hạn deadline hoặc yêu cầu gấp. Họ thường làm việc hiệu quả hơn trong giai đoạn “chạy nước rút”, khi nhiệm vụ đã trở nên cấp bách.

Tuy vậy, phương pháp năng suất phút chót không phải lúc nào cũng mang lại kết quả tốt. Với những công việc mang tính kỹ thuật đơn giản như xử lý email hay nhập dữ liệu, áp lực thời gian có thể giúp tăng tốc độ hoàn thành. Nhưng với các nhiệm vụ đòi hỏi sáng tạo hoặc suy nghĩ sâu, căng thẳng cao lại có thể làm thu hẹp tư duy và giảm chất lượng kết quả.

Ngoài ra, việc liên tục dựa vào adrenaline để hoàn thành công việc sát giờ có thể khiến hệ thần kinh luôn trong trạng thái căng thẳng. Về lâu dài, điều này dễ dẫn đến mệt mỏi hoặc kiệt sức, đặc biệt khi khối lượng công việc lớn.

Để tránh rơi vào vòng lặp trì hoãn rồi chạy đua với thời gian, các chuyên gia khuyên nên chia nhỏ mục tiêu lớn thành những bước dễ quản lý hơn. Việc đặt ra các mốc thời gian trung gian cũng giúp duy trì tiến độ ổn định thay vì chờ đến hạn chót.

Bên cạnh đó, làm việc cùng đồng nghiệp hoặc bạn bè cũng có thể tạo ra cảm giác trách nhiệm và hỗ trợ lẫn nhau. Khi nhiệm vụ trở nên cụ thể và có người cùng theo dõi tiến độ, động lực hoàn thành công việc thường được duy trì tốt hơn.