Nhiều trẻ chỉ sốt, loét miệng và nổi mụn nước rồi tự khỏi, nhưng WHO cảnh báo một số trường hợp có thể diễn tiến rất nhanh, gây biến chứng nguy hiểm nếu phát hiện muộn.

Những biểu hiện ban đầu thường khá giống các bệnh do virus khác khiến không ít phụ huynh chủ quan. Tuy nhiên, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), một tỷ lệ nhỏ trẻ mắc bệnh có thể chuyển nặng chỉ trong vòng 2-5 ngày đầu, với nguy cơ tổn thương thần kinh, tim mạch và hô hấp.

Căn bệnh được nhắc đến là tay chân miệng. Dù phần lớn trẻ chỉ bị sốt, loét miệng, nổi mụn nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân và hồi phục sau khoảng một tuần, WHO nhấn mạnh đây không phải là bệnh "lành tính tuyệt đối". Một số trường hợp, đặc biệt do chủng virus Enterovirus 71 (EV71), có thể diễn tiến nhanh và đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.

Chủng virus khiến bệnh có nguy cơ diễn biến nặng

Theo WHO, bệnh tay chân miệng được ghi nhận lần đầu tại New Zealand vào năm 1957. Sau đó, các nhà khoa học xác định Coxsackie A16 là một trong những tác nhân gây bệnh phổ biến.

Đến cuối những năm 1960, Enterovirus 71 (EV71) được phát hiện và dần được xác định là chủng virus đáng lo ngại nhất. Trong nhiều thập kỷ qua, EV71 đã gây nhiều đợt bùng phát tại châu Á, châu Âu và châu Mỹ, trong đó khu vực Tây Thái Bình Dương là một trong những nơi ghi nhận số ca mắc cao.

Khác với nhiều chủng virus chỉ gây triệu chứng nhẹ, EV71 có khả năng xâm nhập hệ thần kinh trung ương. Người nhiễm có thể chỉ mắc bệnh nhẹ hoặc không có triệu chứng rõ ràng, nhưng cũng có thể tiến triển thành viêm não, viêm thân não, suy hô hấp, suy tuần hoàn và nhiều biến chứng nghiêm trọng khác.

Theo đánh giá của các chuyên gia, EV71 là chủng enterovirus có độc tính thần kinh cao nhất. Tại Trung Quốc, virus này từng gây nhiều đợt dịch quy mô lớn và trở thành vấn đề y tế công cộng đáng lo ngại.

Hình ảnh 3D về virus EV71 - chủng tay chân miệng nguy hiểm nhất vì có khả năng tấn công hệ thần kinh trung ương. Ảnh: Shutterstock.

Vì sao WHO khuyến cáo không nên chủ quan?

Ở giai đoạn đầu, trẻ mắc tay chân miệng thường sốt, đau họng, biếng ăn, quấy khóc, sau đó xuất hiện các vết loét trong miệng cùng mụn nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân hoặc vùng mông, đầu gối.

Đa số trường hợp sẽ hồi phục sau 7-10 ngày nếu được chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, WHO lưu ý một tỷ lệ nhỏ, đặc biệt ở trẻ nhiễm EV71, có thể chuyển sang giai đoạn nặng rất nhanh.

Virus có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương, gây viêm não, viêm màng não, viêm thân não hoặc tổn thương tủy sống. Khi ảnh hưởng đến trung tâm điều hòa hô hấp và tuần hoàn, người bệnh có nguy cơ gặp các biến chứng như phù phổi cấp, suy hô hấp, viêm cơ tim hoặc sốc tuần hoàn.

Theo WHO, các biến chứng này thường xuất hiện trong khoảng 2-5 ngày kể từ khi khởi phát bệnh. Vì vậy, những ngày đầu mắc bệnh là giai đoạn cần được theo dõi sát để phát hiện dấu hiệu chuyển nặng.

Bệnh tay chân miệng – Những kiến thức cơ bản cha mẹ cần biết - Bệnh viện Bãi Cháy
Xuất hiện các nốt mẩn đỏ, mụn nước ở lòng bàn tay, bàn chân... là dấu hiệu bệnh tay chân miệng điển hình

Chưa có thuốc điều trị đặc hiệu

WHO cho biết EV71 hiện được chia thành ít nhất 8 nhóm di truyền (A-H). Trong đó, các nhóm B và C từng gây nhiều đợt bùng phát tại khu vực Đông Á. Chủng C4 lưu hành chủ yếu ở Trung Quốc, còn B4, B5 và C5 phổ biến tại một số quốc gia châu Á khác. Tại châu Âu, các chủng C1 và C2 xuất hiện nhiều hơn nhưng nhìn chung ít liên quan đến biến chứng thần kinh nghiêm trọng.

Đến nay, WHO và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) đều cho biết chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với phần lớn trường hợp tay chân miệng. Việc điều trị chủ yếu là hạ sốt, giảm đau, bù đủ nước và theo dõi sát để phát hiện sớm biến chứng.

Các chuyên gia khuyến cáo phụ huynh cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, vệ sinh đồ chơi và các bề mặt trẻ hay tiếp xúc, không dùng chung cốc, thìa, khăn mặt hoặc vật dụng cá nhân với trẻ mắc bệnh. Trẻ có triệu chứng nên được nghỉ học để hạn chế lây lan trong trường học và cộng đồng.

Cha mẹ cũng cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu như sốt cao liên tục, giật mình, ngủ li bì, run tay chân, nôn nhiều hoặc khó thở.

WHO cho biết một số vaccine phòng EV71 đã được cấp phép sử dụng tại một số quốc gia nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh nặng do chủng virus này. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có vaccine có thể bảo vệ trước tất cả các chủng virus gây tay chân miệng. Trong bối cảnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc giữ vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường và phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo vẫn là những biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ biến chứng ở trẻ.