Điện ảnh Iran từng chinh phục Oscar và Cannes như thế nào trước khi chiến tranh bùng nổ?

Trong lịch sử điện ảnh toàn cầu, Iran từ lâu được xem là một trường hợp độc đáo. Dù không có quy mô thương mại đồ sộ như Hollywood hay các thị trường lớn tại Trung Quốc và Hàn Quốc, điện ảnh Iran vẫn tạo dựng được sức ảnh hưởng đáng kể nhờ giá trị nghệ thuật và chiều sâu văn hóa.

Từ các tác phẩm của Abbas Kiarostami đến Asghar Farhadi, điện ảnh Iran nhiều năm liền xuất hiện thường xuyên tại các liên hoan phim lớn như Liên hoan phim Cannes, Liên hoan phim Berlin, Liên hoan phim Venice hay giải thưởng Oscar. Nhờ vậy, nền điện ảnh này dần trở thành một trong những “thương hiệu nghệ thuật” nổi bật của châu Á trên trường quốc tế.

Tuy nhiên, đầu tháng 3 năm nay, khi căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang, ngành công nghiệp điện ảnh của quốc gia Trung Đông này phải đối mặt với một thách thức hoàn toàn mới: chiến tranh. Đây là cú sốc xảy ra đúng lúc thị trường điện ảnh Iran vừa cho thấy dấu hiệu phục hồi rõ rệt sau nhiều năm khó khăn.

Theo dữ liệu do hãng thông tấn nhà nước IRNA công bố, trong năm 2024 số khán giả đến rạp tại Iran đã vượt 28,6 triệu lượt – con số cao nhất trong vòng 24 năm. Báo cáo của Asian Contents & Film Market cũng cho thấy năm 2024 đánh dấu sự bùng nổ hiếm thấy của hệ thống rạp chiếu tại Iran sau giai đoạn suy giảm vì đại dịch.

Những thống kê công bố đầu năm 2025 càng cho thấy bức tranh tích cực hơn. Năm điện ảnh 1403 theo lịch Ba Tư ghi nhận gần 35 triệu vé được bán ra, với doanh thu phòng vé khoảng 1.987 nghìn tỷ rial. Dù giá trị quy đổi sang USD biến động do lạm phát và tỷ giá, lượng vé bán ra vẫn chứng minh rằng điện ảnh Iran không chỉ tồn tại trong các liên hoan phim mà còn có sức hút đáng kể với khán giả trong nước.

Về mặt quốc tế, những dấu mốc của điện ảnh Iran đã được ghi nhận từ lâu. Năm 1997, đạo diễn Abbas Kiarostami giành giải Palme d’Or tại Liên hoan phim Cannes với bộ phim Taste of Cherry. Năm 2016, Asghar Farhadi tiếp tục được Cannes trao giải Kịch bản xuất sắc với The Salesman.

Trước đó, tác phẩm A Separation của Farhadi đã giành tượng vàng Oscar cho Phim nói tiếng nước ngoài hay nhất tại lễ trao giải năm 2012 – một cột mốc quan trọng khẳng định vị thế toàn cầu của điện ảnh Iran. Gần đây nhất, theo hãng tin Reuters, đạo diễn Jafar Panahi tiếp tục giành giải Palme d’Or tại Cannes 2025 với bộ phim It Was Just an Accident, cho thấy sự hiện diện bền bỉ của Iran ở đỉnh cao điện ảnh nghệ thuật.

Chính vì vậy, khi chiến sự bùng nổ, tác động đối với điện ảnh Iran không chỉ nằm ở việc một vài rạp chiếu giảm suất hay một số dự án bị trì hoãn. Thách thức lớn hơn là nguy cơ gián đoạn một hệ sinh thái văn hóa vừa mới phục hồi. Trong bối cảnh chiến tranh, các hoạt động giải trí công cộng – bao gồm việc đến rạp xem phim – thường bị thu hẹp do yếu tố an ninh và tâm lý xã hội.

Dữ liệu từ Iran International cho thấy dấu hiệu chững lại của thị trường đã xuất hiện ngay trước khi xung đột bùng nổ. Trong tám tháng đầu năm Ba Tư 2025, số vé bán ra giảm từ khoảng 20 triệu xuống còn 16 triệu, tương đương mức giảm gần 20%. Nguyên nhân chủ yếu là lạm phát khiến chi tiêu cho giải trí suy yếu. Điều này đồng nghĩa chiến tranh đã tác động vào một ngành công nghiệp vừa phục hồi nhưng chưa thực sự ổn định.

Theo các nhà quan sát, điện ảnh Iran có hai trụ cột quan trọng: uy tín nghệ thuật trên trường quốc tế và thị trường nội địa đủ mạnh để duy trì hệ thống sản xuất và rạp chiếu. Khi chiến sự leo thang, cả hai yếu tố này đều chịu sức ép. Trong nước, rạp chiếu, lịch phát hành và tâm lý khán giả bị ảnh hưởng. Ở bên ngoài, việc di chuyển, hợp tác quốc tế và tham gia các liên hoan phim cũng trở nên khó đoán hơn.

Dù vậy, lịch sử của điện ảnh Iran cho thấy sức bền đặc biệt của nền điện ảnh này. Nhiều tác phẩm nổi tiếng của Iran không dựa vào kỹ xảo hoành tráng hay quy mô thị trường lớn, mà tập trung vào những câu chuyện đời thường, xung đột đạo đức và chiều sâu tâm lý con người.

Những bộ phim như Taste of Cherry, A Separation hay The Salesman đã chứng minh rằng các câu chuyện giản dị vẫn có thể chạm tới khán giả toàn cầu. Chính truyền thống kể chuyện này giúp điện ảnh Iran giành được sự công nhận bền vững từ các liên hoan phim lớn trong nhiều thập niên.

Vì vậy, câu hỏi hiện nay không phải là liệu điện ảnh Iran còn sức ảnh hưởng hay không. Điều được quan tâm hơn là ngành công nghiệp này có thể duy trì nhịp sản xuất và phát hành trong bao lâu nếu chiến tranh kéo dài.

Một nền điện ảnh từng bán gần 35 triệu vé trong một năm và liên tục sản sinh những đạo diễn đoạt giải lớn rõ ràng không phải là một nền điện ảnh nhỏ. Nhưng trong bối cảnh chiến tranh, ngay cả một ngành công nghiệp văn hóa giàu sức sống cũng có thể buộc phải thu mình để tồn tại.

Dẫu vậy, với nhiều người làm phim và khán giả Iran, điện ảnh không chỉ là giải trí. Trong thời bình, nó giúp một quốc gia kể câu chuyện của mình với thế giới. Còn trong thời chiến, điện ảnh đôi khi trở thành cách để giữ lại nhịp sống và tiếng nói của con người giữa những biến động lớn của lịch sử.