Làn sóng chỉ trích TikTok Việt Nam: Trào lưu chỉnh màu da đen "gây bão" vì bị xem là phân biệt chủng tộc kỹ thuật số

Cụ thể, nhiều người trẻ đăng tải các bộ ảnh, sử dụng ứng dụng hoặc công cụ Trí tuệ nhân tạo (AI) để chỉnh sửa gương mặt sang làn da sẫm màu. Sau đó, họ kèm theo chú thích chia sẻ "mẹo chỉnh da trắng" và chuyển sang ảnh tiếp theo với làn da sáng màu thật của mình, như một sự "lột xác" đáng ngưỡng mộ.

Sử dụng AI để chuyển đổi màu da người Angola

Không chỉ dừng lại ở việc "khoe" kết quả, trên TikTok còn xuất hiện nhiều nội dung hướng dẫn cách dùng AI để biến đổi màu da. Người dùng được chỉ dẫn sử dụng công cụ AI trong ứng dụng khác, nhập các câu lệnh như "tạo người trong ảnh thành người Angola, giữ nguyên quần áo". Hệ thống sẽ tự động chuyển làn da của nhân vật trong ảnh sang màu sẫm trong khi các yếu tố khác không thay đổi.

Các nội dung này đã gây tranh cãi gay gắt, bị nhiều người cho là phản cảm và mang tính phân biệt chủng tộc. Nhiều bình luận nhận định "Trend chỉnh da đen rồi chỉnh sáng lại trên TikTok phản ánh khá rõ sự thiếu hiểu biết về bối cảnh xã hội của nhiều người tham gia".

Nhiều ý kiến đồng tình rằng việc gắn làn da sẫm với những hình ảnh tiêu cực như buồn bã, nghèo khó, rồi xem làn da sáng là "phiên bản nâng cấp" đáng ngưỡng mộ cho thấy cách tiếp cận hời hợt, thiếu hiểu biết về lịch sử phân biệt chủng tộc. Phần lớn những cá nhân tham gia trào lưu chỉ đơn thuần bắt chước để thu hút lượt xem mà chưa cân nhắc đầy đủ tác động của hình ảnh tạo ra.

Hiện tượng này được cho là thuộc hình thức "digital blackface" (phân biệt chủng tộc kỹ thuật số) – hình thức chiếm dụng và tái hiện hình ảnh người da đen theo lối rập khuôn. Theo Teen Vogue, thuật ngữ này đã xuất hiện từ giữa những năm 2010 khi người dùng không phải da đen sử dụng GIF, meme hay biểu cảm của người da đen để thể hiện cảm xúc trực tuyến.

Công nghệ AI và trách nhiệm "bắt trend"

Khoảng một thập kỷ trôi qua, digital blackface không biến mất mà chuyển sang hình thức tinh vi hơn, với sự hỗ trợ của các công cụ AI tạo sinh. Theo The Guardian, người da màu đã liên tục lên tiếng về các bộ lọc trên mạng xã hội vì chúng tái tạo và củng cố những chuẩn mực thẩm mỹ mang tính Âu tâm. Nghiên cứu công bố trên JAMA Network cho thấy việc tiếp xúc thường xuyên với phân biệt chủng tộc trên không gian mạng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến giấc ngủ, khả năng tập trung học tập, đồng thời làm gia tăng mức độ lo âu và trầm cảm ở thanh thiếu niên da đen.

Thực tế cho thấy, không ít người trẻ, bao gồm ở Việt Nam, vẫn xem nhẹ hoặc thiếu kiến thức nền tảng khi tham gia các trào lưu mang yếu tố phân biệt chủng tộc. Việc "bắt trend" đôi khi được ưu tiên hơn việc hiểu rõ ý nghĩa, bối cảnh và hệ lụy mà thông điệp đó có thể gây ra.

Tuy nhiên, bên cạnh những tranh cãi, trào lưu này cũng phản ánh một tín hiệu tích cực: ngày càng có nhiều người trẻ sẵn sàng lên tiếng, chỉ ra vấn đề và đặt câu hỏi về các chuẩn mực thẩm mỹ, cách sử dụng công nghệ cũng như trách nhiệm cá nhân trong không gian số. Điều này cho thấy nhận thức xã hội trong cộng đồng người dùng trẻ đang tồn tại sự giằng co giữa việc chạy theo xu hướng và nhu cầu nhìn nhận các trào lưu dưới lăng kính văn hóa - xã hội nghiêm túc hơn.