Kinh tế
21/10/2026 14:26Doanh nhân Việt đứng trước bài toán chuyển giao tài sản: Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore đang làm gì?
Tài sản của một cá nhân có thể bao gồm tiền mặt, bất động sản, cổ phần doanh nghiệp, danh mục đầu tư và các hợp đồng bảo hiểm. Khi chuyển giao khối tài sản này cho con cháu, vấn đề không chỉ nằm ở việc mỗi người được nhận bao nhiêu, mà còn liên quan đến quyền quản lý, thời điểm thụ hưởng và cách hạn chế những tranh chấp có thể phát sinh.
Với các doanh nghiệp gia đình, việc chuyển giao càng phức tạp. Người được nhận cổ phần chưa chắc có mong muốn hoặc đủ năng lực điều hành doanh nghiệp. Trong khi đó, việc chia nhỏ quyền sở hữu có thể khiến quyền kiểm soát bị phân tán, ảnh hưởng đến hoạt động và định hướng phát triển của công ty.
Di chúc là công cụ giúp cá nhân thể hiện nguyện vọng phân chia tài sản sau khi qua đời. Tuy nhiên, phương thức này chưa chắc giải quyết đầy đủ nhu cầu quản lý và chuyển giao tài sản theo từng giai đoạn hoặc qua nhiều thế hệ. Đây là lý do cơ chế tín thác (trust) được phát triển tại nhiều nền kinh tế, bổ sung cho những công cụ thừa kế truyền thống.
Nhật Bản, Singapore phát triển tín thác gia đình
Tín thác là cơ chế cho phép cá nhân hoặc tổ chức chuyển quyền sở hữu tài sản cho một bên thứ ba quản lý, đầu tư và phân phối cho người hưởng lợi theo những điều kiện đã được xác lập trong hợp đồng. Những tài sản có thể đưa vào cơ chế này gồm tiền mặt, bất động sản, cổ phiếu, trái phiếu và các loại tài sản khác.
Tại Nhật Bản, Luật Tín thác sửa đổi có hiệu lực từ năm 2007 đã mở rộng phạm vi áp dụng và tăng tính linh hoạt của các hình thức tín thác, tạo điều kiện cho tín thác gia đình phát triển.
Thông qua cơ chế này, chủ sở hữu có thể xác định trước người quản lý tài sản, người thụ hưởng cũng như các điều kiện sử dụng và phân phối tài sản. Tín thác gia đình có thể phục vụ nhiều mục đích, từ quản lý bất động sản, chuẩn bị tài chính cho tuổi già đến hoạch định kế nhiệm doanh nghiệp.
Thay vì chờ đến khi phát sinh thừa kế mới bắt đầu giải quyết việc phân chia, các thành viên trong gia đình có thể chủ động xây dựng phương án quản lý và chuyển giao từ trước. Điều này đặc biệt hữu ích khi chủ sở hữu đã cao tuổi hoặc không còn đủ khả năng trực tiếp quản lý tài sản.
Đến năm 2026, Bộ Tư pháp Nhật Bản phát hành tài liệu hướng dẫn về tín thác dành cho người dân, cho thấy nỗ lực phổ biến công cụ này trong hoạt động quản lý tài sản gia đình.
Singapore cũng xây dựng khung pháp lý cho tín thác gia đình, tạo điều kiện để các gia đình thiết lập cơ chế quản lý tài sản theo mục tiêu dài hạn. Thay vì trao trực tiếp tài sản cho người thừa kế, chủ sở hữu có thể giao tài sản cho bên quản lý và xác định trước những điều kiện thực hiện.
Cách tiếp cận này có ý nghĩa với các gia đình sở hữu doanh nghiệp hoặc khối tài sản lớn, bởi mục tiêu không chỉ là phân chia tài sản mà còn hướng đến bảo toàn giá trị và duy trì cơ chế quản lý qua các thế hệ.
Ngoài tín thác, Singapore còn cho phép người tham gia chỉ định người thụ hưởng đối với khoản tiết kiệm trong Quỹ Tiết kiệm Trung ương (CPF). Theo đó, người tham gia có thể xác định trước người nhận và tỷ lệ phân chia khoản tiền sau khi qua đời.
Những cơ chế này đảm nhận các chức năng khác nhau nhưng có thể bổ trợ cho nhau trong hệ thống quản lý và chuyển giao tài sản. Theo giới chuyên gia, vị thế trung tâm quản lý tài sản hàng đầu châu Á của Singapore cũng thúc đẩy sự phát triển của các quy định về thừa kế và quản trị di sản.
Hàn Quốc cho phép thiết kế lộ trình nhận tiền bảo hiểm
Nếu Nhật Bản và Singapore chú trọng phát triển tín thác gia đình, Hàn Quốc lại có thêm một hướng tiếp cận liên quan đến quyền lợi bảo hiểm.
Từ năm 2024, Hàn Quốc triển khai cơ chế tín thác quyền nhận tiền bảo hiểm. Theo đó, quyền nhận khoản chi trả bảo hiểm có thể được đưa vào cấu trúc tín thác, cho phép thiết kế phương thức phân phối quyền lợi theo những điều kiện được xác lập trước.
Thay vì nhận toàn bộ tiền bảo hiểm trong một lần, người thụ hưởng có thể được nhận tiền theo từng giai đoạn. Các khoản chi trả có thể phục vụ sinh hoạt định kỳ, chi phí giáo dục hoặc được phân bổ tại những cột mốc nhất định. Phần tài sản chưa được phân phối tiếp tục được quản lý theo kế hoạch đã thiết lập.
Theo số liệu công bố trên thị trường, đến cuối tháng 8/2026, tổng giá trị hợp đồng thuộc cơ chế này tại ba doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ lớn của Hàn Quốc đã vượt 1.000 tỷ won.
Mô hình của Hàn Quốc cho thấy bảo hiểm có thể trở thành một phần trong kế hoạch chuyển giao tài sản. Vấn đề không còn dừng ở việc xác định ai được nhận tiền, mà còn mở rộng sang cách thức và thời điểm người thụ hưởng tiếp cận nguồn tài chính đó.
Việt Nam đối mặt bài toán chuyển giao tài sản qua thế hệ
Việt Nam đang tiến gần giai đoạn chuyển giao tài sản của lớp doanh nhân bắt đầu lập nghiệp từ thập niên 1990. Khi những người sáng lập dần tính đến việc trao lại tài sản và quyền điều hành doanh nghiệp, nhu cầu xây dựng kế hoạch chuyển giao có thể trở nên rõ ràng hơn.
Tuy nhiên, những công cụ phổ biến hiện nay vẫn có giới hạn nhất định.
Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Dù vậy, quyền định đoạt tài sản bằng di chúc không hoàn toàn tuyệt đối.
Điều 644 của bộ luật quy định một số người vẫn được hưởng phần di sản nhất định không phụ thuộc vào nội dung di chúc, bao gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ hoặc chồng và con thành niên không có khả năng lao động, nếu đáp ứng các điều kiện luật định. Trong những trường hợp thuộc diện áp dụng, phần di sản họ được hưởng ít nhất bằng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật.
Quy định này đặt ra bài toán cho những chủ doanh nghiệp muốn tập trung phần lớn cổ phần vào người con trực tiếp điều hành công ty. Bên cạnh việc tính toán tỷ lệ phân chia tài sản, họ còn phải cân nhắc quyền thừa kế được pháp luật bảo vệ, bởi việc phân chia cổ phần có thể tác động đến quyền biểu quyết và khả năng kiểm soát doanh nghiệp.
Một hạn chế khác là di chúc chỉ phát huy hiệu lực sau khi người lập qua đời, trong khi quá trình chuyển giao có thể cần được chuẩn bị từ nhiều năm trước.
Tặng cho hoặc chuyển nhượng tài sản khi còn sống giúp chủ sở hữu chủ động hơn trong việc chuyển quyền. Tuy nhiên, tùy thuộc vào cấu trúc giao dịch và các thỏa thuận liên quan, họ cũng có thể mất đi một phần quyền quyết định đối với tài sản đã chuyển giao.
Đối với cổ phần doanh nghiệp, việc chuyển giao sớm còn kéo theo những câu hỏi về quyền biểu quyết, năng lực điều hành của thế hệ kế nhiệm và khả năng người nhận sử dụng tài sản đúng với kỳ vọng của người trao. Chuyển quyền sở hữu không đồng nghĩa với việc đã có sẵn một cơ chế quản lý tài sản dài hạn.
Bảo hiểm có thể bổ sung nguồn lực cho kế hoạch tài chính gia đình
Bên cạnh di chúc và các hình thức chuyển giao tài sản khác, việc chỉ định người thụ hưởng trong hợp đồng bảo hiểm nhân thọ cũng là một công cụ được sử dụng.
Cơ chế này giúp xác định người nhận và tỷ lệ phân chia quyền lợi theo hợp đồng, đồng thời tạo nguồn tài chính để gia đình chủ động hơn trong kế hoạch dài hạn. So với việc phải bán bất động sản hoặc cổ phần để có tiền phân chia, khoản chi trả bảo hiểm có thể bổ sung nguồn lực tài chính thuận tiện hơn cho người thụ hưởng.
Tuy nhiên, xác định người nhận tiền chưa đồng nghĩa với việc thiết lập được phương án quản lý và phân phối tài sản trong tương lai.
Đây là hướng tiếp cận mà các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ như Techcom Life đặt ra khi liên hệ sản phẩm bảo hiểm với mục tiêu tài chính dài hạn của khách hàng, từ chuẩn bị nguồn lực cho thế hệ sau, đầu tư cho giáo dục con cái đến hoạch định tài chính khi nghỉ hưu.
Dù vậy, bảo hiểm và tín thác vẫn là hai cơ chế khác nhau. Bảo hiểm có thể đóng vai trò trong kế hoạch chuyển giao tài sản, nhưng không thay thế các cơ chế pháp lý liên quan đến quản lý tài sản và thừa kế.
Thực tế cho thấy Việt Nam đã có những công cụ hỗ trợ từng phần trong quá trình chuyển giao tài sản. Thách thức tiếp theo là kết nối và hoàn thiện các công cụ này, hướng tới một hệ thống toàn diện hơn, đáp ứng nhu cầu quản lý, bảo toàn và chuyển giao tài sản đang dần hình thành trong nền kinh tế.
Bích Ngọc (SHTT)
Bài đọc nhiều
