Thắt chặt chi tiêu vẫn không đủ: Tiền nhà, thực phẩm, học phí cùng tăng, người dân ngày càng khó tích lũy

Chi phí sinh hoạt đang trở thành gánh nặng ngày càng lớn đối với nhiều hộ gia đình khi hàng loạt nhóm hàng hóa và dịch vụ thiết yếu đồng loạt tăng giá. Trong bối cảnh thu nhập chưa theo kịp tốc độ leo thang của chi phí, áp lực tài chính ngày càng hiện hữu trong đời sống người dân.

Theo số liệu mới nhất từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 5 tăng 5,6% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 5 tháng đầu năm, CPI bình quân tăng 4,31%.

Trong các nhóm hàng hóa và dịch vụ, nhà ở, điện nước, chất đốt và vật liệu xây dựng ghi nhận mức tăng mạnh nhất với 6,64%. Nhu cầu sử dụng điện và nước tăng cao trong thời gian nắng nóng kéo dài là một trong những nguyên nhân chính khiến nhóm chi phí này leo thang.

Nhóm giao thông cũng tăng 5,22% do ảnh hưởng từ đà tăng của giá dầu trên thị trường thế giới. Điều này tiếp tục tạo thêm áp lực lên chi phí đi lại và vận chuyển của người dân.

Bên cạnh đó, giá thực phẩm vẫn duy trì xu hướng tăng. Nhiều hàng quán tại TP HCM đã điều chỉnh giá bán từ một đến hai lần kể từ đầu năm, với mức tăng phổ biến từ 5.000-10.000 đồng mỗi phần ăn, tương đương 5-20% so với cùng kỳ năm trước.

Các đơn vị kinh doanh cho biết giá gas hiện cao hơn khoảng 40% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong khi đó, chi phí vận chuyển, bao bì và nhiều loại nguyên liệu chế biến thực phẩm cũng tăng từ 10-30%, buộc nhiều cơ sở phải điều chỉnh giá bán để bù đắp chi phí.

Tại các chợ truyền thống, giá nhiều mặt hàng tươi sống tiếp tục neo ở mức cao. Giá cá biển tăng từ 15-30% so với cùng kỳ năm trước, trong khi thịt bò tăng khoảng 10%.

Đà tăng của các chi phí thiết yếu đang tác động trực tiếp đến ngân sách của nhiều hộ gia đình. Không ít người cho biết khoản tiền tiết kiệm hàng tháng ngày càng bị thu hẹp dù đã chủ động cắt giảm nhiều khoản chi không cần thiết.

Chia sẻ với VnExpress, chị Quỳnh Anh, nhân viên truyền thông tại TP HCM, cho biết thu nhập của chị năm nay tăng khoảng 500.000 đồng mỗi tháng, lên mức 15 triệu đồng. Tuy nhiên, mức tăng này không đủ bù đắp tốc độ leo thang của các khoản chi sinh hoạt.

Sau khi chủ nhà sửa chữa và nâng cấp phòng ở, tiền thuê trọ của chị tăng từ 1,9 triệu đồng lên 3 triệu đồng mỗi tháng. Cùng với đó, các khoản ăn uống, điện nước và sinh hoạt thường ngày cũng trở nên đắt đỏ hơn trước.

Để cân đối ngân sách, chị phải hạn chế ăn ngoài và cắt giảm các chuyến du lịch ngắn ngày. Dù vậy, khoản tiền để dành hiện chỉ còn khoảng 2-3 triệu đồng mỗi tháng, giảm một nửa so với trước đây.

Áp lực tài chính còn lớn hơn với các hộ gia đình đang vay vốn mua nhà. Trao đổi với VnExpress, chị Hạnh ở phường An Hội Đông cho biết khoản thanh toán cho khoản vay mua nhà trị giá 1,2 tỷ đồng đã tăng mạnh sau khi kết thúc thời gian hưởng lãi suất ưu đãi.

Nếu trước đây gia đình chị chi khoảng 12 triệu đồng mỗi tháng cho cả gốc và lãi với mức lãi suất 6%, hiện số tiền phải trả đã tăng lên gần 20 triệu đồng mỗi tháng khi áp dụng lãi suất thả nổi 10,5%/năm.

Chi phí trả nợ tăng khiến tổng chi tiêu của gia đình từ khoảng 30 triệu đồng lên 45 triệu đồng mỗi tháng. Khoản dư dành cho tích lũy gần như không còn.

Không chỉ nhóm thu nhập trung bình, các gia đình có mức sống khá cũng đang chịu áp lực tương tự. Chị Hồng Ánh, giám đốc sản phẩm của một doanh nghiệp bánh kẹo tại TP HCM, cho biết chi phí sinh hoạt của gia đình đã tăng thêm khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng trong năm ngoái và tiếp tục tăng trong năm nay.

Theo chị, học phí tăng khoảng 10%, trong khi các khoản thực phẩm và chăm sóc cá nhân tăng khoảng 15%. Điều này khiến việc cân đối ngân sách trở nên khó khăn hơn dù thu nhập vẫn duy trì ổn định.

Chi phí sinh hoạt tăng cao đang khiến người dân ngày càng thận trọng trong các quyết định mua sắm. Tại nhiều chợ truyền thống, các tiểu thương cho biết lượng khách đã giảm đáng kể so với trước đây.

Chị Thanh, tiểu thương kinh doanh cá tại chợ Bà Chiểu, cho biết nhiều khách hàng hiện mua với số lượng ít hơn và cân nhắc rất kỹ trước khi quyết định chi tiêu. Không ít người đi khảo giá nhiều nơi trước khi quay lại mua hàng.

Xu hướng thắt chặt hầu bao cũng được phản ánh trong Báo cáo Thị trường Kinh doanh Ẩm thực tại Việt Nam do iPOS.vn và Nestlé Professional công bố. Theo số liệu được VnExpress dẫn lại, tỷ lệ người dự định cắt giảm chi tiêu cho ăn uống trong năm 2026 đã tăng lên 34,5%, cao hơn mức 31,1% của năm trước.

Tần suất ăn ngoài mỗi ngày cũng giảm từ 17,4% xuống còn 13,76%, cho thấy người tiêu dùng đang ưu tiên hơn cho các khoản chi thiết yếu.

Theo bà Hồ Thị Hồng Đào, Giám đốc Marketing Saigon Co.op, người tiêu dùng hiện tập trung nhiều hơn vào các mặt hàng phục vụ nhu cầu hàng ngày như thịt, trứng, rau củ, trái cây và gia vị. Ngược lại, các khoản chi chưa thực sự cần thiết đang được cân nhắc kỹ lưỡng hơn.

Trao đổi với VnExpress, TS Lê Đạt Chí, Trưởng khoa Tài chính, Đại học Kinh tế TP HCM, cho rằng điều đáng lo ngại hiện nay không nằm ở việc một vài mặt hàng tăng giá mà là hầu hết các khoản chi thiết yếu của hộ gia đình đều tăng cùng lúc.

Theo chuyên gia, nhà ở, thực phẩm, học phí và lãi vay đều đang tạo áp lực lớn lên ngân sách gia đình trong khi tốc độ tăng thu nhập chưa theo kịp. Đây là nguyên nhân khiến nhiều người dù đã thắt chặt chi tiêu vẫn khó cải thiện khả năng tích lũy.

Ông cũng lưu ý rủi ro đối với các hộ gia đình đang vay mua nhà hoặc vay tiêu dùng. Khi các khoản vay chuyển từ lãi suất ưu đãi sang lãi suất thả nổi, áp lực trả nợ có thể gia tăng đúng thời điểm giá cả sinh hoạt vẫn neo ở mức cao.

Ở góc độ rộng hơn, TS Lê Đạt Chí cho rằng nền kinh tế Việt Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu. Vì vậy, các biến động về năng lượng, logistics, tỷ giá hay tình hình địa chính trị thế giới có thể nhanh chóng tác động đến chi phí sản xuất và giá hàng hóa trong nước.

Không chỉ người dân, nhiều doanh nghiệp cũng đang chịu sức ép từ làn sóng tăng giá đầu vào. Đại diện một doanh nghiệp thực phẩm lớn tại TP HCM cho biết chi phí nguyên liệu cho các mặt hàng bánh kẹo, đồ uống và gia vị đã tăng từ 5-15% so với cùng kỳ năm trước.

Dù vậy, doanh nghiệp vẫn chưa mạnh dạn tăng giá bán do lo ngại sức mua của thị trường tiếp tục suy giảm. Đây được xem là bài toán khó trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng thận trọng hơn với các khoản chi tiêu.

Theo Hiệp hội Lương thực Thực phẩm TP HCM, căng thẳng tại Trung Đông đang tạo áp lực lên ba nhóm chi phí lớn của ngành thực phẩm - đồ uống gồm năng lượng, logistics và nguyên liệu nông sản.

Giá dầu và khí đốt tăng kéo theo chi phí sản xuất, vận chuyển cũng như giá bao bì leo thang. Bên cạnh đó, tình trạng gián đoạn trên các tuyến hàng hải quốc tế khiến giá nhiều nguyên liệu nhập khẩu như đường, dầu thực vật, ngũ cốc và phụ gia tăng thêm từ 5-10%.

Hiện khoảng 50-60% nguyên liệu đầu vào của ngành thực phẩm đã ghi nhận tăng giá, bao gồm cả nguồn nhập khẩu lẫn nguồn cung trong nước. Điều này được dự báo sẽ tiếp tục tạo áp lực lên hoạt động sản xuất và kinh doanh trong thời gian tới.