Trong những tháng đầu năm 2026, bức tranh xuất khẩu thủy sản của Việt Nam ghi nhận sự thay đổi đáng chú ý giữa các thị trường lớn. Khi nhu cầu từ Trung Quốc tăng vọt, đặc biệt đối với nhiều loại hải sản như tôm hùm, cá tra hay cua, thì xuất khẩu sang Mỹ lại sụt giảm do các rào cản thương mại và chính sách mới.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng giá trị xuất khẩu thủy sản của Việt Nam trong 4 tháng đầu năm đạt gần 3,6 tỉ USD, tăng 12% so với cùng kỳ năm trước. Trong số 15 thị trường tiêu thụ lớn nhất, China nổi lên là thị trường tăng trưởng mạnh nhất, với mức tăng tới 52%. Ngược lại, xuất khẩu sang United States giảm 7%, trở thành thị trường duy nhất trong nhóm này ghi nhận sự sụt giảm.

Sự thay đổi này khiến vị trí các thị trường nhập khẩu lớn của thủy sản Việt Nam có sự dịch chuyển. Mỹ hiện đứng thứ ba với khoảng 13% thị phần, trong khi Japan vươn lên vị trí thứ hai với gần 14%. Trung Quốc tiếp tục giữ vai trò thị trường lớn nhất, chiếm gần 27% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Theo đánh giá của Vietnam Association of Seafood Exporters and Producers, kết quả 4 tháng đầu năm cho thấy ngành thủy sản đã có khởi đầu tích cực, đặc biệt ở các mặt hàng chủ lực như tôm, cá tra, mực, bạch tuộc, cua ghẹ, nhuyễn thể và nhiều sản phẩm giá trị cao. Tuy vậy, mức tăng trưởng chưa thực sự đồng đều giữa các thị trường và từng nhóm sản phẩm.

05-1777952405-xuat-khau-thuy-san-trung-quoc-tang-mua-manh-my-giam-nhap-tu-viet-nam
Công nhân chế biến thủy sản - Ảnh: P.C.

Một số thị trường truyền thống như Mỹ và Liên minh châu Âu phục hồi khá chậm. Trong khi đó, Trung Quốc và Hong Kong trở thành điểm sáng lớn nhất với doanh số vượt 1 tỉ USD, tăng 52% so với cùng kỳ. Nhu cầu từ thị trường này tập trung vào các sản phẩm như tôm hùm, cá tra, cua, sò, nghêu và ốc hương.

Tuy nhiên, thị trường đông dân này cũng đang thay đổi nhanh về phương thức nhập khẩu. Hoạt động mua bán đang chuyển mạnh sang hình thức chính ngạch, đồng thời siết chặt các yêu cầu về chất lượng, an toàn sinh học, truy xuất nguồn gốc, đăng ký doanh nghiệp và mã số vùng nuôi. Vì vậy, để duy trì đà tăng trưởng, các doanh nghiệp được khuyến nghị cần nâng cao tính chuyên nghiệp và phát triển kênh xuất khẩu bền vững hơn.

Ở chiều ngược lại, thị trường Mỹ đang trở nên khó khăn hơn đối với thủy sản Việt Nam. Theo VASEP, nhiều doanh nghiệp cho rằng sự sụt giảm xuất khẩu xuất phát từ việc Mỹ áp thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp đối với mặt hàng tôm, đồng thời cấm nhập 12 nhóm loài thủy sản của Việt Nam theo quy định trong đạo luật bảo vệ thú biển. Ngoài ra, từ đầu năm nay, các sản phẩm xuất khẩu sang Mỹ còn phải đáp ứng yêu cầu cấp giấy COA đối với một số loài.

Không chỉ vậy, Mỹ cũng tăng cường các quy định về truy xuất nguồn gốc, kiểm soát an toàn thực phẩm và các chính sách thuế quan mới. Trong bối cảnh thị trường còn nhiều biến động, tâm lý tiêu dùng tại đây cũng trở nên thận trọng hơn.

Dù vậy, VASEP cho rằng Mỹ vẫn là thị trường còn nhiều tiềm năng. Tuy nhiên, đây cũng là thị trường có mức độ rủi ro chính sách cao, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng, luật sư và doanh nghiệp để xử lý các vấn đề liên quan đến phòng vệ thương mại, chương trình tương đương và các yêu cầu kỹ thuật mới.

Bên cạnh đó, Nhật Bản tiếp tục là thị trường ổn định đối với nhiều mặt hàng như tôm chế biến giá trị gia tăng, mực, bạch tuộc, cá biển và các sản phẩm tiện lợi. Trong khi đó, South Korea vẫn là thị trường quan trọng đối với các sản phẩm mực, bạch tuộc, chả cá, surimi và tôm.

Đối với thị trường European Union, dù được hưởng lợi từ hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và EU, xuất khẩu thủy sản vẫn chưa có sự bứt phá rõ rệt. Trong 4 tháng đầu năm, kim ngạch sang khu vực này đạt khoảng 452 triệu USD, tăng khoảng 3%.

Từ những kết quả hiện tại, VASEP dự báo xuất khẩu thủy sản của Việt Nam trong năm 2026 có thể vượt mốc 12 tỉ USD, tương đương mức tăng trưởng khoảng 8–10%. Kịch bản tích cực này phụ thuộc vào việc Trung Quốc và Hong Kong tiếp tục duy trì nhu cầu nhập khẩu mạnh, đồng thời mặt hàng cá tra giữ vững lợi thế cạnh tranh trên các thị trường quốc tế.

Bên cạnh đó, nếu ngành tôm cải thiện được khả năng cạnh tranh về giá và nâng cao chất lượng sản phẩm chế biến, triển vọng tăng trưởng cũng sẽ khả quan hơn. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu này, ngành thủy sản cần tháo gỡ những vướng mắc liên quan đến quy định IUU, giấy COA, chứng nhận nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc cũng như kiểm soát chi phí logistics.

Ngược lại, nếu các rào cản về thủ tục, chứng nhận, chi phí tuân thủ, phòng vệ thương mại và vận chuyển tiếp tục kéo dài, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu có thể chậm lại trong nửa cuối năm. Những nhóm hàng như tôm, cá ngừ, mực, bạch tuộc, cua ghẹ và hải sản khai thác biển sẽ là những mặt hàng chịu tác động rõ rệt nhất.

PN (SHTT)