Giả chết để trục lợi bảo hiểm: có đòi lại được tiền phúng viếng?

Ngày 28/12, thông tin từ Công an tỉnh Thanh Hóa cho biết, cơ quan này đã ra quyết định khởi tố bị can, lệnh bắt tạm giam Nguyễn Thị Thu (SN 1984, trú phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hoá) và Trần Thị Thập (SN 1955, mẹ Thu) để tiếp tục điều tra về tội “Gian lận trong kinh doanh bảo hiểm”.

Theo cơ quan điều tra, năm 2017, Nguyễn Thị Thu ly hôn chồng, về sinh sống cùng mẹ ruột là bà Trần Thị Thập. Trong thời gian đi làm ăn tại các tỉnh phía Nam, Thu mua 4 hợp đồng bảo hiểm nhân thọ (3 hợp đồng của Công ty Prudential, 1 hợp đồng của Công ty CP Bảo hiểm nhân thọ Phú Hưng).

Năm 2020, Thu phát hiện bị u nang tử cung, đồng thời cho người khác vay tiền nhưng không lấy được và có tư tưởng bất mãn, chán đời nên đã nảy sinh ý định giả chết để thay cung tên số và lấy tiền bảo hiểm từ các hợp đồng bảo hiểm nhân thọ đã tham gia từ năm 2017 đến 2018. Để thực hiện hành vi, ngày 7/6/2020, Thu mua thuốc ngủ, dàn dựng hiện trường giả chết tại nhà, làm mặt bị xây xước rướm máu để tránh bị lộ, sau đó bỏ trốn khỏi địa phương trong đêm.

Bị can Trần Thị Thập (mẹ Thu) dù biết rõ hành vi giả chết của Thu nhưng vẫn thực hiện việc tổ chức đám tang giả cho con rồi khai tử không đúng sự thật tại UBND phường Phú Sơn (cũ), xác nhận nguyên nhân chết là “đột tử”, trực tiếp liên hệ với nhân viên bảo hiểm để hoàn tất hồ sơ yêu cầu chi trả quyền lợi bảo hiểm.

Với thủ đoạn gian dối nêu trên, các đối tượng đã được thanh toán 3/4 hợp đồng bảo hiểm, chiếm đoạt tổng số tiền hơn 1 tỷ đồng. Sau khi nhận tiền bảo hiểm, Thu tiếp tục thay đổi nơi cư trú, che giấu tung tích, sử dụng tiền chiếm đoạt để đầu tư bất động sản và trí tuệ nhân tạo (AI). Trung tuần tháng 12 vừa qua, khi Thu quay về địa phương và đến UBND phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa làm thủ tục xin xóa khai tử, giải quyết giấy tờ cá nhân thì bị cơ quan công an phát hiện, điều tra và bắt giữ.

Từ vụ việc này, nhiều bạn đọc thắc mắc, khi người giả chết quay trở về, người từng đi đám tang có được đòi lại tiền phúng viếng(?), luật sư Đinh Thị Nguyên, Giám đốc Công ty Luật TNHH Minh Nguyên Legalsun, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho biết, việc người dân gửi tiền phúng viếng đám tang có thể xem là tặng cho tài sản. Việc tặng cho tài sản này chỉ được xác lập hợp pháp khi sự kiện pháp lý làm phát sinh nó, nghĩa là sự kiện người chết là có thật. Tuy nhiên, trong thực tế không có người chết nên căn cứ hình thành việc tặng cho không tồn tại, kéo theo việc chiếm hữu số tiền phúng viếng là không có căn cứ.

“Một giao dịch dân sự chỉ có hiệu lực khi đáp ứng các điều kiện được quy định tại Điều 117, Bộ luật Dân sự hiện hành, bao gồm yếu tố ý chí tự nguyện và nhận thức đúng đắn của các bên. Trường hợp giả chết thì việc người khác đi đám tang và gửi tiền phúng viếng được hình thành trên cơ sở nhận thức sai về một sự kiện pháp lý được tạo ra từ hành vi gian dối. Do đó giao dịch tặng cho trên có thể bị xem xét là giao dịch dân sự vô hiệu theo Điều 122, Bộ luật Dân sự. Hệ quả pháp lý của giao dịch vô hiệu là các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận”, luật sư Đinh Thị Nguyên phân tích.

Luật sư Đinh Thị Nguyên cũng cho biết, pháp luật hiện hành chưa có định nghĩa cụ thể về tiền phúng viếng. Tuy nhiên, căn cứ vào bản chất và mục đích, khoản tiền này được đề cập gián tiếp trong Bộ luật Dân sự.

Do tiền phúng viếng phát sinh sau thời điểm người để lại tài sản chết nên không được xem là di sản thừa kế theo Điều 658, Bộ luật Dân sự năm 2015. Tiền này dùng để chi trả chi phí mai táng và việc thờ cúng. Dưới góc độ hợp đồng, tiền phúng viếng được xem là tài sản tặng cho không đền bù theo Điều 457, Bộ luật Dân sự trên cơ sở sự tự nguyện của cả người viếng và người nhận.

Việc buộc người nhận tiền phúng viếng trả lại tiền phúng viếng sẽ dựa trên Điều 127, Bộ luật Dân sự. Cụ thể, khi một bên tham gia giao dịch dân sự do bị lừa dối có quyền yêu cầu tòa án tuyên bố giao dịch dân sự đó là vô hiệu. Theo khoản 2 Điều 131, Bộ luật Dân sự, các bên sẽ hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.

Luật sư Đinh Thị Nguyên cho rằng, việc đòi lại tiền đã viếng của người dân là có cơ sở dựa trên quy định của pháp luật dân sự. Căn cứ Điều 91, Bộ luật Dân sự, người nào muốn đòi lại tiền phúng viếng phải chứng minh mình là chủ thể bị xâm phạm quyền lợi; chứng minh được việc đã gửi tiền phúng viếng và số tiền này là bao nhiêu để tòa án xem xét.

Người đi kiện cần xác định chủ thể bị kiện là ai, vì theo phong tục tập quán, tiền phúng viếng sẽ do người trong gia đình người chết quản lý để lo hậu sự. Trường hợp xác định rõ đối tượng đã giả chết thì phải xác định hai người này là chủ thể có nghĩa vụ hoàn trả tiền viếng này.

“Pháp luật dân sự thừa nhận khoản tiền phúng viếng như sự tặng cho tự nguyện, xuất phát từ niềm tin vào sự mất mát của gia đình người quá cố. Khi niềm tin ấy bị xâm phạm bởi hành vi lừa dối thì việc buộc hoàn trả tiền phúng viếng là cần thiết để bảo vệ công bằng và trật tự pháp lý”, luật sư Đinh Thị Nguyên cho biết.