Nghệ sĩ được phong danh hiệu NSND ở tuổi cao nhất lịch sử, đứng sau bộ phim kinh điển của Việt Nam

Người đứng sau những khung hình của điện ảnh cách mạng

Trong lịch sử điện ảnh cách mạng Việt Nam, có những nghệ sĩ không thường xuyên xuất hiện trước công chúng nhưng lại góp phần quan trọng định hình diện mạo nghệ thuật của cả một thời kỳ. Đường Tuấn Ba là một trong những gương mặt như vậy. Ông không phải diễn viên hay đạo diễn, nhưng những khuôn hình do ông thực hiện đã trở thành ký ức thị giác của nhiều thế hệ khán giả.

Ông sinh năm 1927 tại Bình Định, lớn lên ở Kon Tum (cũ). Từ năm 15 tuổi, ông đã tham gia kháng chiến chống Pháp và làm công tác tuyên truyền trong lực lượng vũ trang. Chính môi trường ấy đã khơi dậy trong ông niềm đam mê với hình ảnh, với việc ghi lại những khoảnh khắc của đời sống và chiến đấu.

Sau nhiều năm hoạt động cách mạng, ông theo học chuyên ngành quay phim tại Trường Điện ảnh – Truyền hình thuộc Trung tâm Điện ảnh quốc gia Sài Gòn và tốt nghiệp năm 1968. Sau ngày 30/4/1975, ông về công tác tại Hãng phim Giải Phóng, bắt đầu hành trình hơn bốn thập kỷ gắn bó với điện ảnh.

Từ một người lính cầm súng chuyển sang cầm máy quay, Đường Tuấn Ba mang theo tinh thần kỷ luật, sự bền bỉ và lòng tận tụy vào từng khuôn hình. Đồng nghiệp nhận xét ông là người ít nói, làm việc cần mẫn và luôn đặt chất lượng hình ảnh lên hàng đầu, bất chấp điều kiện làm phim thời chiến vô cùng thiếu thốn.

“Cánh đồng hoang” và gia tài gần 90 bộ phim

Tên tuổi của ông gắn liền với bộ phim kinh điển Cánh đồng hoang do Hồng Sến đạo diễn. Tác phẩm khắc họa cuộc sống và tinh thần chiến đấu kiên cường của người dân miền Tây Nam Bộ trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.

Là người trực tiếp bấm máy, Đường Tuấn Ba đã tạo nên những khuôn hình giàu cảm xúc: cánh đồng mênh mông, bầu trời rực lửa, những khoảnh khắc căng thẳng giữa sự sống và cái chết. Hình ảnh trong phim vừa chân thực vừa giàu tính biểu tượng, để lại ấn tượng sâu sắc với khán giả.

Bộ phim sau đó giành nhiều giải thưởng trong nước và quốc tế, trong đó có giải quan trọng tại Liên hoan Phim quốc tế Moscow 1981, góp phần đưa điện ảnh Việt Nam ra thế giới.

Ngoài “Cánh đồng hoang”, ông còn tham gia quay nhiều tác phẩm khác như Mùa gió chướng, Hòn Đất, Chiếc vòng bạc, Bão U Minh, Người tìm vàng, Vết thù năm tháng…

Trong hơn 40 năm cầm máy, ông thực hiện khoảng 87 bộ phim, gồm 22 phim truyện nhựa, 45 phim truyện video và gần 20 phim tài liệu, cải lương. Con số này cho thấy một gia tài sáng tạo đồ sộ và bền bỉ hiếm có.

Ở mỗi tác phẩm, ông luôn cố gắng kể chuyện bằng hình ảnh một cách riêng biệt, chú trọng ánh sáng tự nhiên, không gian rộng và tính chân thực của bối cảnh. Trong điều kiện kỹ thuật còn hạn chế, việc quay phim ngoài trời giữa bom đạn hoặc ở vùng sông nước hiểm trở đòi hỏi bản lĩnh và lòng dũng cảm không kém gì người lính nơi chiến trường.

Năm 1980, ông được trao giải Quay phim xuất sắc tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ V, ghi nhận tài năng và đóng góp của ông cho nghệ thuật quay phim.

Danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân ở tuổi 92

Dù có nhiều đóng góp cho điện ảnh, phải đến năm 2019, khi đã 92 tuổi, Đường Tuấn Ba mới được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân – danh hiệu cao quý nhất dành cho nghệ sĩ Việt Nam.

Trước đó, ông đã nhận Huy chương Vì sự nghiệp Điện ảnh Việt Nam năm 1993 và Huân chương Lao động hạng Nhì năm 2000. Việc được phong tặng danh hiệu ở tuổi xế chiều được xem như sự tri ân xứng đáng dành cho một nghệ sĩ đã dành cả đời cho điện ảnh.

Dù nghỉ hưu từ năm 1991, ông vẫn tiếp tục cộng tác làm phim nhiều năm sau đó. Với ông, điện ảnh không chỉ là nghề nghiệp mà còn là lẽ sống. Đồng nghiệp kể rằng ông luôn sẵn sàng ra hiện trường nếu còn đủ sức khỏe, bởi nghề quay phim là điều ông khó lòng buông bỏ.

Ngày 1/6/2020, Nghệ sĩ Nhân dân Đường Tuấn Ba qua đời tại TP.HCM, hưởng thọ 93 tuổi. Sự ra đi của ông khép lại một chương quan trọng của điện ảnh cách mạng Việt Nam, nhưng những khuôn hình ông để lại vẫn tiếp tục kể câu chuyện về một thời lịch sử đầy biến động và hào hùng.