Âm mưu cướp máy bay flydubai phơi bày những lỗ hổng an ninh khó ngờ

Hàng loạt lớp bảo vệ vẫn không ngăn được sự cố

Tuyến bay kết nối Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Israel vốn được xem là hành trình nhạy cảm do tình hình phức tạp tại Trung Đông. Để đối phó nguy cơ tấn công hàng không, cả hai nước đều triển khai các công nghệ giám sát hiện đại cùng mạng lưới tình báo.

Các quy định an toàn hàng không cũng liên tục được tăng cường sau vụ khủng bố 11/9 tại Mỹ và thảm họa năm 2015, khi phi công cố ý điều khiển máy bay Germanwings lao xuống dãy Alps.

Dù vậy, ngày 30/9, những lớp bảo vệ này vẫn không ngăn được cơ phó của hãng flydubai mang hung khí lên máy bay, tấn công cơ trưởng trong buồng lái và tìm cách khiến chiếc phi cơ chở hơn 170 người lao xuống đất.

Michael Horowitz, chuyên gia phân tích an ninh và địa chính trị Mỹ, gọi đây là một thất bại an ninh nghiêm trọng, đồng thời đặt câu hỏi về quy mô của lỗ hổng cũng như hậu quả mà nó có thể gây ra.

Nghi vấn từ khâu tuyển dụng và xác minh phi công

Một vấn đề được đặt ra ngay từ đầu là khả năng hệ thống tình báo phòng ngừa và quy trình xác minh nhân thân đã không phát hiện được nguy cơ. Nhà chức trách hiện chưa đưa ra giả thuyết về nguyên nhân khiến cơ phó hành động như vậy, trong khi UAE ngày 1/10 cho biết đang điều tra khả năng có yếu tố khủng bố hoặc động cơ khác.

Theo Wall Street Journal ngày 2/10, dẫn các nguồn tin am hiểu sự việc, cơ phó được xác định là Hamam al Hamami, công dân Oman sinh tại UAE, có cha người Oman và mẹ người Syria.

Hamami được cho là từng sống ở nước ngoài nhiều hơn tại Oman, đặc biệt là Syria, nơi có hoạt động của nhiều nhóm Hồi giáo cực đoan. Trong thời gian tham gia khóa đào tạo phi công mới tại Oman Air, người này bị phát hiện truy cập các trang web cực đoan và sau đó được chuyển sang làm việc văn phòng.

Khoảng năm 2024, Hamami bị Oman Air sa thải vì có “quan điểm cực đoan”. Tuy nhiên, sau đó anh vẫn được flydubai tuyển dụng và có cơ hội làm việc trên tuyến bay nhạy cảm giữa UAE và Israel.

Channel 12 của Israel trước đó cũng đưa tin các điều tra viên nước này phát hiện Hamami từng bị “tiêm nhiễm tư tưởng của tổ chức khủng bố al-Qaeda”. Hiện chưa rõ những thông tin này có được tình báo Israel và Oman Air chia sẻ với flydubai hay không.

Osprey Flight Solutions, một công ty an ninh hàng không của Anh, nhận định nếu cơ phó thực sự có liên hệ với các tổ chức khủng bố, đây sẽ là một trong những âm mưu nghiêm trọng nhất liên quan đến máy bay thương mại chở khách trong những năm gần đây.

Câu hỏi về kiểm soát an ninh tại sân bay

Vụ việc càng gây chú ý khi được đặt cạnh năng lực tình báo của UAE. Một ví dụ được nhắc tới là vụ một thủ lĩnh cấp cao Hamas bị sát hại trong khách sạn ở Dubai đầu năm 2010.

Khi đó, lực lượng an ninh và tình báo UAE đã rà soát video từ hệ thống camera cùng các hóa đơn thanh toán điện tử, qua đó dựng lại hình ảnh của hơn 20 thành viên trong nhóm sát thủ, trong đó có cả những người đang cải trang.

Matthew Borie, giám đốc tình báo kiêm đồng sáng lập Osprey Flight Solutions, cho rằng một âm mưu quy mô như vụ việc trên máy bay flydubai đáng lẽ không nên lọt tới sân bay mà không bị phát hiện.

Theo ông, nếu đây thực sự là một vụ tấn công khủng bố như phía Israel nhận định, việc đặt toàn bộ trọng trách bảo đảm an ninh vào khâu soi chiếu trước khi lên máy bay là quá mạo hiểm. Đây vốn được xem là lớp phòng thủ cuối cùng và sẽ trở thành điểm yếu nếu mối đe dọa xuất phát từ chính người bên trong hệ thống.

Các chuyên gia an ninh cũng lưu ý rằng soi chiếu chỉ là một trong những lớp bảo vệ. Nếu một người có ý định xấu đã đi tới được bước này, điều đó có thể cho thấy các biện pháp tình báo và phòng ngừa trước đó đã không phát hiện nguy cơ.

Sự cố đồng thời đặt câu hỏi về khâu kiểm soát mặt đất tại sân bay quốc tế Dubai, nơi chiếc máy bay cất cánh.

Các chuyên gia hàng không đánh giá sân bay này có tiêu chuẩn an ninh cao, sử dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt để xác định danh tính hành khách và kiểm tra kỹ hành lý xách tay ở cả chiều đi lẫn chiều đến.

Một số phi công thường xuyên cất cánh từ Dubai cho biết họ phải trải qua các bước rà quét kim loại nghiêm ngặt. Nhân viên an ninh có thể tịch thu nhiều vật dụng, từ gậy selfie, bình xịt tóc đến ly cà phê.

Theo quy định hàng không, vật sắc nhọn bị cấm mang lên máy bay. Ngay cả dao có lưỡi tù cũng thường không được phép nếu dài quá 6 cm. Những con dao tại các nhà hàng nằm phía sau khu vực soi chiếu cũng được kê khai và kiểm soát.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng trong cuộc điều tra là bằng cách nào cơ phó có thể đưa vật sắc nhọn lên máy bay để tấn công cơ trưởng.

Các chuyên gia đưa ra một số giả thuyết, trong đó có khả năng cơ phó đã tìm cách che giấu con dao khi qua cửa kiểm tra, sử dụng một lưỡi dao có sẵn tại khu vực hạn chế mà phi hành đoàn có thể tiếp cận, hoặc có người khác hỗ trợ.

Borie nhận định những người bên trong hệ thống thường có lợi thế khi tìm cách vượt qua các hàng rào an ninh, bởi họ hiểu cách hệ thống vận hành.

Những khoảng trống trong việc giám sát chuyến bay

Một vấn đề khác liên quan đến cách Israel giám sát các chuyến bay quốc tế.

Theo các nguồn tin am hiểu, Cơ quan Kiểm toán Nhà nước Israel từng công bố báo cáo mật vào tháng 5/2024, chỉ ra nhiều bất cập nghiêm trọng trong việc bảo đảm an ninh cho các chuyến bay đến và rời Israel, trong đó có vấn đề tại các sân bay quốc tế.

Báo cáo cho rằng Bộ Giao thông Israel tập trung quá nhiều vào các hãng hàng không trong nước, trong khi khâu bảo đảm an ninh đối với các hãng bay nước ngoài, vốn cũng vận chuyển nhiều hành khách Israel, chưa được chú trọng tương xứng.

Khi mối đe dọa xuất hiện ngay trong buồng lái

Sự cố flydubai cũng làm nổi bật nghịch lý về “kẻ thù trong buồng lái” và những giới hạn của các quy định an toàn hàng không hiện nay.

Sau vụ khủng bố 11/9/2001, các quy tắc hàng không quốc tế được thay đổi đáng kể. Một trong những biện pháp quan trọng là lắp đặt cửa buồng lái kiên cố nhằm ngăn người bên ngoài xâm nhập.

Tuy nhiên, những quy định này chủ yếu được xây dựng để bảo vệ máy bay trước nguy cơ đến từ hành khách, trong khi kịch bản chính phi công trở thành mối đe dọa bên trong lại khó kiểm soát hơn.

Giới chuyên gia hàng không cho rằng dù phi công phải trải qua kiểm tra sức khỏe thể chất, tâm lý và lý lịch tư pháp, các biện pháp này vẫn khó phát hiện toàn bộ trường hợp bị cực đoan hóa hoặc cố tình che giấu vấn đề tâm lý.

Diane Damos, chuyên gia tâm lý hàng không tại Illinois chuyên về tuyển chọn phi công, cho biết nếu một phi công bị cực đoan hóa sau khi được tuyển dụng, rất khó phát hiện nếu không có thành viên khác trong phi hành đoàn nhận thấy và báo cáo.

Một vấn đề khác là phi công có thể đối mặt với nguy cơ mất giấy phép nếu được chẩn đoán mắc một số bệnh tâm thần hoặc phải sử dụng thuốc điều trị liên quan. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng một số người có thể che giấu tình trạng của mình và không tìm kiếm sự trợ giúp.

Kit Darby, cựu cơ trưởng United Airlines, ví quy trình rà soát phi công như một “màng lưới đan từ những chi tiết nhỏ”. Theo ông, việc kiểm tra sức khỏe phần lớn vẫn dựa vào sự chủ động khai báo của chính phi công, nên nếu một người không nói ra vấn đề, việc phát hiện sẽ rất khó.

Một cựu phi công flydubai cho biết hãng có bộ phận tâm lý riêng để đánh giá các cơ phó trước khi họ được thăng cấp lên cơ trưởng. Tuy nhiên, hiện chưa rõ cơ phó bị cáo buộc tấn công có từng trải qua quy trình đánh giá này hay chưa.

Andy Blackwell, chuyên gia phân tích tại công ty an ninh hàng không ISARR, nhấn mạnh vẫn chưa thể xác định đây là âm mưu khủng bố, một kế hoạch cố ý làm rơi máy bay hay chỉ là một cuộc ẩu đả. Nguyên nhân, áp lực và trạng thái tâm lý của những người liên quan vẫn chưa được làm rõ.

Theo ông, khi người có ý đồ xấu hoặc bất ổn tâm lý lại chính là người ngồi phía sau cánh cửa bọc thép của buồng lái, những lớp bảo vệ được thiết kế để ngăn mối đe dọa từ bên ngoài có thể không còn phát huy tác dụng như kỳ vọng.

QT (SHTT)