Bí mật 'giờ làm việc' của quan viên nhà Thanh: Đi làm thì không mệt, nhưng tan làm mới là cực hình

Có bao giờ bạn hình dung về một ngày làm việc của các vị quan thời xưa, đặc biệt là dưới triều nhà Thanh? Học giả Dương Liên Thăng đã vén bức màn bí mật này, thông qua hồi ký của 1 trong những vị quan nhà Thanh cuối cùng đã làm việc trong cung điện suốt 19 năm - Uẩn Dục Đỉnh, một vị quan tại Chiêm Sự phủ.

"Nhật Ký Thanh Chính Đài" của Uẩn Dục Đỉnh là một bản ghi chép chi tiết về công việc hàng ngày và những đấu tranh nội tâm của ông. Nhật ký này dài đến 1,2 triệu từ, mô tả chi tiết công việc hàng ngày và những xung đột nội tâm của vị quan này.

Một chi tiết trong cuốn hồi ký khiến nhiều người phải "ngã ngửa" chính là giờ thượng triều sớm đến kinh ngạc, thường từ 5-6 giờ sáng. Với việc Hoàng đế nhà Thanh hay làm việc tại Di Hòa Viên ở ngoại thành Bắc Kinh, các quan viên có lẽ phải lục tục rời nhà từ lúc nửa đêm mới mong kịp giờ.

Với riêng Uẩn Dục Đỉnh, mỗi lần vào chầu, ông phải xuất phát từ 3 giờ sáng! Quãng đường xa xôi, lầy lội ngốn mất của ông khoảng hai tiếng đồng hồ, có khi hơn. Khoảng thời gian "chết" trên xe ngựa hay kiệu này lại trở thành cơ hội để các quan dùi mài kinh sử – có người chỉ cần hai ngày đã "ngốn" xong một cuốn sách, đủ thấy đường đến nơi làm việc chẳng hề gần gũi. Đến nơi rồi cũng chưa xong, họ còn phải ngồi chờ đợi rất lâu trong triều phòng.

Thử tưởng tượng vào mùa đông tuyết rơi, đường trơn trượt, ngồi trong chiếc xe không có thiết bị giữ ấm, liên tục bị xóc nảy, cảm giác ấy chắc hẳn chẳng dễ chịu chút nào. Chính Uẩn Dục Đỉnh từng ái ngại khi thấy sắc mặt Hoàng đế Quang Tự không tốt, đã thầm nghĩ ấy là do ngài phải thượng triều quá sớm. Có lần, để kịp dự lễ chúc thọ Từ Hi thái hậu, ông đã phải thức dậy từ 1 rưỡi sáng, tất bật chuẩn bị mọi thứ tại lều vải ở Chiêm Sự phủ trước cả khi hừng đông ló dạng.

Nhưng khoan vội kết luận cuộc sống quan trường nhà Thanh chỉ toàn những vất vả như thế! Sau buổi thượng triều, các quan hoàn toàn có thể trở về nhà nghỉ ngơi, thậm chí ngủ bù một giấc đến khi mặt trời lặn cũng chẳng ai phiền hà.

Công việc chính của Uẩn Dục Đỉnh tại Chiêm Sự phủ, tương đương một sử quan ghi chép sinh hoạt của hoàng đế và hiệu đính sử sách, nghe qua có vẻ luôn phải kề cận đấng quân vương. Thực tế lại khác, ngoài những nghi lễ trọng đại, ông chỉ thỉnh thoảng mới phải đến sử quán. Phần lớn thời gian, bản thảo được người mang đến tận phủ, và ngày trả cũng chẳng có quy định nào quá khắt khe – một sự linh hoạt đáng mơ ước!

Ngay cả việc công như lịch trực thượng triều cũng có thể được bàn bạc và sắp xếp từ trước. Ví dụ, cuối năm 1898, Chiêm Sự phủ có 12 ca trực, Uẩn Dục Đỉnh chỉ chọn ca thứ tư, những ca còn lại ông nghiễm nhiên không cần tham gia. Trong bốn lần đó, có một lần vì phải dậy từ 1 giờ sáng mà ông bị chóng mặt, nôn mửa giữa đường rồi quay về. Rõ ràng, áp lực công việc chính thức không hề nặng nề như chúng ta vẫn tưởng.

Vậy, điều gì thực sự chiếm trọn quỹ thời gian và bào mòn sức lực của những vị quan như Uẩn Dục Đỉnh? Câu trả lời bất ngờ lại nằm ở những mối quan hệ cá nhân: gặp gỡ bạn bè, họ hàng, đồng liêu, tiếp khách ngoại giao. Việc hồi đáp thư từ, hay những buổi dạo phố Lưu Ly xưởng tìm mua sách cũ cũng là hoạt động không thể thiếu. Thời gian rảnh còn lại, ông thậm chí còn hành nghề y, bốc thuốc chữa bệnh!

Nhìn bề ngoài, nỗi khổ lớn nhất của quan viên có lẽ là việc phải dậy sớm dự chầu, chứ khối lượng công việc thực tế không quá tải. Tuy nhiên, những "việc tư" mới thực sự đáng sợ. Các bữa tiệc tùng, khách khứa viếng thăm gần như chiếm trọn cả ngày. Uẩn Dục Đỉnh có lần phải tiếp hơn chục vị khách đến nỗi chân mỏi nhừ, đau buốt không đi nổi, phải thốt lên: "Rốt cuộc chả có chuyện gì chính đáng, chả có lời nào liên quan, lãng phí thời gian, hao tổn tinh thần."

Chỉ trong buổi sáng ngày 20/12/1906, nhật ký của ông ghi lại việc phải liên tục đón tiếp năm đợt khách, đến mức nôn mửa. Ông từng than thở so sánh: người phương Tây gặp nhau là bàn công việc, xong việc thì ai về nhà nấy, không cần tiễn đưa; trong tiệc chỉ nói chuyện phiếm, không bàn việc. Ngược lại, người Trung Quốc khi đến thăm, dù có việc cần bàn, cũng phải vòng vo tam quốc bằng vô số chuyện vô bổ rồi mới vào đề. Đến khi nói chuyện chính thì lại "con cà con kê", dù thực tế chỉ vài câu là đủ. Cứ thế, chủ nhà sao không mệt, sao không "sợ" khách cho được!

Qua những trang nhật ký của Uẩn Dục Đỉnh, có thể thấy một quan viên triều Thanh dành rất ít thời gian cho công vụ, phần lớn lại hao phí cho những việc cá nhân và xã giao. Cuộc sống ấy sướng hay khổ, nhàn hạ hay vất vả, có lẽ chỉ người trong cuộc mới thực sự thấu tỏ.

PV (SHTT)