Đàm phán Mỹ - Iran bế tắc: Trung Đông đối mặt nguy cơ vòng xoáy xung đột mới

Bất chấp những tín hiệu lạc quan được phát đi từ Washington, cục diện giữa Mỹ và Iran vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt thực sự. Hai bên tiếp tục duy trì trạng thái đối đầu kéo dài, với các hoạt động quân sự mang tính kiềm chế xen lẫn những sức ép kinh tế ngày càng gia tăng.

Ngày 1/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng Iran đang mong muốn đạt được một thỏa thuận với Washington và bày tỏ sự lạc quan về triển vọng giải quyết căng thẳng. Tuy nhiên, phía sau những tuyên bố đó là hàng loạt bất đồng chưa được tháo gỡ, trong khi áp lực đối với cả hai quốc gia ngày càng lớn.

Mỹ hiện muốn sớm khôi phục hoạt động bình thường tại eo biển Hormuz nhằm góp phần kéo giảm giá năng lượng, còn Iran vẫn giữ lập trường cứng rắn trong nhiều vấn đề then chốt. Kết quả là cả hai bị cuốn vào một cuộc đối đầu kéo dài mà chưa bên nào đạt được mục tiêu chiến lược mong muốn.

Trên thực tế, cuộc cạnh tranh hiện nay mang dáng dấp của một cuộc chiến tiêu hao kinh tế trên biển. Washington sử dụng biện pháp phong tỏa các cảng biển của Iran để gây sức ép, trong khi Tehran tiếp tục duy trì ảnh hưởng tại eo biển Hormuz, một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới. Hai chiến lược đối nghịch tạo nên thế giằng co kéo dài mà chưa bên nào tìm được lối thoát.

Theo đánh giá của các chuyên gia quân sự, phong tỏa hải quân hiếm khi mang lại hiệu quả tức thời. Những chiến dịch như vậy thường kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mới phát huy tác dụng. Trong khi đó, Iran vẫn còn những tuyến thương mại thay thế nhờ đường biên giới trên bộ với nhiều quốc gia láng giềng cũng như các kết nối qua biển Caspi.

Ngược lại, Tehran cũng không sở hữu khả năng tạo ra một chiến thắng quân sự mang tính quyết định trước Mỹ. Thay vào đó, nước này tiếp tục dựa vào chiến lược đáp trả phi đối xứng với các loại khí tài như xuồng cao tốc, UAV, thủy lôi và tên lửa nhằm duy trì sức ép đối với lực lượng hải quân Mỹ tại khu vực.

Chính điều đó khiến cả hai bên rơi vào trạng thái bế tắc chiến lược. Câu hỏi đặt ra lúc này không còn là bên nào mạnh hơn, mà là bên nào sẵn sàng nhượng bộ hoặc chấp nhận thỏa hiệp trước.

Dù được xem là lựa chọn ít rủi ro hơn một cuộc chiến tổng lực, cuộc đối đầu trên biển vẫn tạo ra những tổn thất đáng kể. Iran tiếp tục chịu sức ép kinh tế trong bối cảnh khó khăn vốn đã hiện hữu. Trong khi đó, Mỹ cũng phải chi trả chi phí lớn để duy trì hiện diện quân sự tại Trung Đông, đồng thời đối mặt với áp lực kéo dài từ một chiến dịch chưa có điểm kết thúc rõ ràng.

Các chuyên gia cho rằng Washington hiện không có giải pháp quân sự triệt để đối với vấn đề Iran. Chừng nào Tehran còn duy trì được năng lực tên lửa, UAV và khả năng rải thủy lôi, eo biển Hormuz vẫn sẽ bị ngành vận tải biển quốc tế đánh giá là khu vực tiềm ẩn rủi ro cao.

Một yếu tố khác khiến tình hình trở nên nhạy cảm là theo luật pháp quốc tế, phong tỏa được xem là hành động chiến tranh. Điều đó đồng nghĩa nguy cơ leo thang luôn hiện hữu, ngay cả khi hai bên vẫn cố gắng kiểm soát căng thẳng.

Trong bối cảnh ấy, ngoại giao được xem là con đường khả thi nhất để phá vỡ thế bế tắc. Tuy nhiên, nếu các cuộc đàm phán không đạt kết quả, những kịch bản đáng lo ngại có thể nhanh chóng xuất hiện.

Tehran thời gian qua liên tục phát đi thông điệp rằng nếu xung đột tái bùng phát, mức độ giao tranh sẽ khác xa giai đoạn trước. Giới chức Iran khẳng định nước này vẫn còn nhiều lựa chọn để đáp trả nếu con đường ngoại giao khép lại.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố trong trường hợp chiến sự tái diễn, các đòn tấn công có thể vượt ra ngoài phạm vi hiện nay và gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với đối thủ. Trong khi đó, trưởng đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cho biết lực lượng vũ trang nước này đã tận dụng thời gian ngừng bắn để khôi phục năng lực quân sự ở mức cao nhất.

Theo giới phân tích, một trong những kịch bản dễ xảy ra nhất là việc Iran tiếp tục sử dụng lợi thế địa lý để gây sức ép lên các tuyến hàng hải trọng yếu. Ngoài eo biển Hormuz, Tehran còn có khả năng gia tăng ảnh hưởng tại eo biển Bab al-Mandeb thông qua lực lượng đồng minh Houthi ở Yemen.

Nếu cả hai tuyến hàng hải chiến lược này đồng thời rơi vào tình trạng gián đoạn, tác động đối với kinh tế toàn cầu có thể rất lớn. Giá dầu, chi phí vận tải và áp lực lạm phát được dự báo sẽ gia tăng mạnh trên phạm vi quốc tế.

Không chỉ dừng ở lĩnh vực hàng hải, nguy cơ mở rộng xung đột sang các mục tiêu năng lượng trong khu vực cũng được nhắc đến. Iran từng tuyên bố nếu các cơ sở dầu khí của nước này bị tấn công, các mỏ dầu tại khu vực Vùng Vịnh có thể trở thành mục tiêu đáp trả.

Trong giai đoạn giao tranh trước đây, các cuộc tấn công chủ yếu hướng vào nhà máy lọc dầu hoặc hệ thống đường ống dẫn dầu. Tuy nhiên, nếu căng thẳng leo thang, phạm vi mục tiêu có thể mở rộng hơn nhiều, bao gồm cả những cơ sở hạ tầng thiết yếu khác.

Một điểm đáng chú ý là những cảnh báo gần đây từ IRGC về khả năng mở rộng phạm vi tấn công ra ngoài khu vực làm dấy lên đồn đoán rằng Iran vẫn còn những năng lực quân sự chưa từng được sử dụng. Thực tế trong các đợt giao tranh vừa qua, Tehran đã cho thấy khả năng triển khai tên lửa đạn đạo tới những khu vực trước đây được cho là nằm ngoài tầm với.

Giới chuyên gia nhận định việc giao tranh tái bùng phát sẽ là kịch bản tiêu cực nhất đối với tất cả các bên liên quan. Nếu ngoại giao thất bại và căng thẳng vượt khỏi tầm kiểm soát, những hệ lụy không chỉ dừng lại ở Mỹ hay Iran mà còn có thể lan rộng, tác động mạnh tới an ninh, năng lượng và kinh tế toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, thành công hay thất bại của các cuộc đàm phán hiện nay không chỉ quyết định tương lai quan hệ Mỹ - Iran, mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định của cả khu vực Trung Đông và thị trường thế giới trong thời gian tới.