Điều gì khiến ông Trump bất ngờ phát lệnh ngừng bắn Iran dù từng cảnh báo gay gắt?

Khi công bố lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần, ông Trump giải thích rằng Mỹ “đã hoàn thành và vượt các mục tiêu quân sự đề ra, đồng thời tiến gần hơn tới một thỏa thuận hòa bình bền vững với Iran cũng như hòa bình tại Trung Đông”.

Trước đó, Washington xác định bốn mục tiêu chính trong chiến dịch tập kích Iran gồm: vô hiệu hóa năng lực tên lửa, phá hủy hải quân Iran, chấm dứt việc Tehran hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực và ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. 

Tổng thống Mỹ cũng nhấn mạnh rằng phía Iran đã đưa ra “một đề xuất 10 điểm khả thi” để làm cơ sở đàm phán, và hai tuần tới sẽ là thời gian then chốt để hoàn tất thỏa thuận. Ông Trump cũng bày tỏ tin tưởng rằng những bất đồng trước đây giữa Mỹ và Iran cơ bản đã được xử lý ổn thỏa.

Ngay sau khi Tổng thống Mỹ công bố việc tạm ngừng các hoạt động quân sự, đã có nhiều giả thuyết khác nhau được đưa ra nhằm giải thích động thái bất ngờ này của chủ nhân Nhà Trắng.

Củng cố lực lượng?

Một số nguồn tin từ Iran nhận định rằng Mỹ và Israel có thể đang tận dụng thời gian ngừng bắn để củng cố lực lượng, trước khi tiếp tục các chiến dịch tấn công vào Iran. Giả thuyết này xuất hiện trong bối cảnh Mỹ vẫn duy trì sự hiện diện quân sự đáng kể tại Trung Đông, với hàng nghìn binh sĩ cùng đội tàu chiến và máy bay triển khai tại khu vực.

Trước đó, các quan chức Iran nhiều lần bày tỏ nghi ngờ về cam kết của Mỹ đối với các lệnh ngừng bắn, dẫn chứng việc Washington từng phát động các chiến dịch quân sự ngay cả khi hai bên đang đàm phán.

“Chúng tôi đã hai lần bị tấn công trong lúc ngồi vào bàn đàm phán. Lệnh tạm ngừng này chắc chắn cũng nhằm mục đích để họ phục hồi lực lượng”, một nguồn tin chia sẻ với Reuters.

Một nguồn khác cho rằng Mỹ có thể muốn “câu giờ” để Israel - đồng minh chiến lược trong khu vực - có thêm thời gian chuẩn bị. Ngay sau khi Mỹ công bố lệnh ngừng bắn, Israel vẫn tuyên bố tiếp tục các cuộc tấn công và chưa có dấu hiệu dừng lại.

Tìm lối thoát cho Mỹ

Trong những ngày gần đây, nhiều nhà phân tích chính trị tại Mỹ nhận định rằng Tổng thống Trump đang tìm kiếm một “lối thoát” để kết thúc xung đột với Iran đồng thời có thể tuyên bố đã đạt được mục tiêu của mình.

Sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, Trita Parsi, Phó Chủ tịch Viện Quincy về Quản trị Nhà nước có trách nhiệm, nhận định rằng ông Trump cần một con đường rút lui khỏi cuộc xung đột với Iran, bởi tình hình đã trở nên “thảm họa” đối với Mỹ.

Theo Parsi, Tổng thống Mỹ gần như không còn lựa chọn nào khả thi hơn ngoài việc chấp nhận thỏa thuận tạm ngừng chiến sự. Ông cũng nhấn mạnh rằng một cuộc chiến quy mô lớn hơn giữa Mỹ, Israel và Iran sẽ “đe dọa trực tiếp nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump”.

“Dù ông ấy liên tục tuyên bố mạnh mẽ về các bước leo thang quân sự, nhưng mọi người trong khu vực đều hiểu rằng nếu Mỹ nhắm vào các cơ sở năng lượng và nhà máy điện của Iran, Tehran sẽ phản công, dẫn tới một cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng hơn hiện tại rất nhiều,” Parsi phân tích.

Trước khi ban hành lệnh ngừng bắn, Tổng thống Trump từng ra tối hậu thư với Iran, cảnh báo sẽ tấn công các cơ sở năng lượng và nhà máy điện nếu Tehran không mở lại eo biển Hormuz đúng hạn.

Chuyên gia Parsi khẳng định rằng Trump đang tìm một “lối thoát” cho cuộc xung đột và ông đã lựa chọn giải pháp này, đồng thời lưu ý rằng “hai tuần tới sẽ vô cùng quan trọng”.

“Ông ấy cần thoát khỏi tình huống hiện tại. Những lời đe dọa sáng nay được đưa ra nhằm tạo ấn tượng rằng thỏa thuận sẽ được thực hiện theo các điều khoản của ông ấy. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ lưỡng, điều này không hoàn toàn chính xác. Thậm chí ngay cả thông báo của chính ông cũng thừa nhận rằng các cuộc đàm phán sẽ dựa trên kế hoạch 10 điểm do Iran đề xuất - một phương án thực tế và hợp lý hơn nhiều,” Parsi bổ sung.

Hệ quả kinh tế tiềm ẩn

Chuyên gia Parsi nhận định rằng, “ngay cả trong trường hợp các cuộc đàm phán không thành công, Tổng thống Trump cũng khó lòng tiếp tục chiến dịch chống Iran theo cách ông từng tiến hành trước đây. Iran vẫn có khả năng kiểm soát eo biển Hormuz, tạo sức ép đáng kể đối với cả Tổng thống Trump và nền kinh tế toàn cầu.”

Trong khi đó, Alan Eyre, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Trung Đông ở Washington, cho rằng nhà lãnh đạo Mỹ có thể “lo ngại” tác động kinh tế từ xung đột, cùng với việc Iran duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến hàng hải quan trọng cho vận chuyển dầu mỏ toàn cầu. Vì vậy, ông Trump nhận ra cần phải “tuyên bố chiến thắng và tạm dừng” chiến dịch quân sự.

“Chính vì lý do này mà việc ông rút lại những lời đe dọa tàn phá Iran, vốn hứa sẽ phá hủy nền văn minh nếu Tehran không mở lại eo biển Hormuz đúng hạn, đã khiến nhiều người cảm thấy bớt lo lắng hơn”, Eyre giải thích.

Ông Eyre cũng nhấn mạnh: “Chúng ta may mắn khi Tổng thống Trump không thực hiện những lời đe dọa đó. Trong kịch bản tốt nhất, ông đã công bố chiến thắng, và giờ chúng ta phải tập trung giải quyết các hậu quả mà quyết định của ông để lại.”

Hoài nghi về triển vọng hòa bình

Chuyên gia Alan Eyre nhận định rằng lệnh ngừng bắn cần một khoảng thời gian nhất định mới có thể phát huy hiệu lực thực sự, trong khi các cuộc không kích - đặc biệt là do Israel tiến hành nhắm vào Li Băng - vẫn có khả năng tiếp diễn trong vài giờ tới.

Ông Eyre lưu ý rằng Israel từng nhiều lần vi phạm các thỏa thuận ngừng bắn trước đây, nhưng ông không đánh giá đây là vấn đề quá nghiêm trọng trừ khi các đợt tấn công tại Li Băng vẫn tiếp tục kéo dài trong những ngày tới.

“Có vẻ Israel nhìn nhận các hoạt động tại Li Băng khác biệt cơ bản so với những gì họ thực hiện ở Iran,” ông nói, đồng thời nhấn mạnh rằng Israel còn “những mục tiêu chiến lược riêng chưa hoàn tất” ở Li Băng.

Trong khi đó, Nader Hashemi, phó giáo sư chính trị Trung Đông và Hồi giáo tại Đại học Georgetown (Washington), tỏ ra hoài nghi về khả năng Mỹ và Iran thực sự đi tới một thỏa thuận bền vững.

Ông Hashemi nhận định: “Việc đạt được lệnh ngừng bắn rõ ràng là một dấu hiệu tích cực, nhưng không nên quá lạc quan. Hai tuần có thể trôi qua rất nhanh, và điều cần thiết lúc này là một nỗ lực ngoại giao mạnh mẽ nhằm ngăn chặn một thảm họa mà chỉ cách đây một giờ dường như đã sắp xảy ra.”

Chuyên gia này cũng nhấn mạnh rằng vẫn còn nhiều vấn đề mấu chốt chưa được giải quyết, điển hình là yêu cầu của Iran về việc Mỹ phải dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt. “Bất kỳ hành động dỡ bỏ trừng phạt nào đều có thể bị xem như là sự nhượng bộ trước các yêu cầu của Iran,” ông Hashemi nhận xét.

Dù Iran tuyên bố sẵn sàng cho phép việc đi lại an toàn qua eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn kéo dài hai tuần, các điều kiện đi kèm vẫn được đặt ra. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khẳng định rằng việc vận chuyển qua eo biển này “chỉ có thể thực hiện thông qua phối hợp với lực lượng vũ trang Iran."