Lộ diện dự thảo 14 điểm thỏa thuận lịch sử Mỹ - Iran: Bước ngoặt chấm dứt 4 tháng xung đột và quỹ tái thiết 300 tỷ USD

Theo thông tin từ hãng tin Bloomberg, hai quốc gia đã đạt được một thỏa thuận khung gồm 14 điểm nhằm chấm dứt hoàn toàn cuộc xung đột vũ trang kéo dài gần 4 tháng qua. Theo lộ trình được tiết lộ, đại diện cấp cao của Mỹ và Iran sẽ chính thức đặt bút ký vào văn kiện lịch sử này tại Geneva, Thụy Sĩ vào ngày 19/6 tới.

Dù giới chức Mỹ hiện vẫn giữ im lặng và chưa đưa ra bất kỳ bình luận chính thức nào về các thông tin rò rỉ trên, nhưng những chi tiết được công bố đang thắp lên hy vọng lớn về một nền hòa bình bền vững cho khu vực.

Khép lại tiếng súng và lộ trình bình thường hóa hàng hải cấp bách

Xương sống của dự thảo thỏa thuận 14 điểm này là lời cam kết chấm dứt giao tranh ngay lập tức và vĩnh viễn trên mọi mặt trận, bao gồm cả lãnh thổ Lebanon. Lệnh ngừng bắn này sẽ có hiệu lực ngay sau khi bản ghi nhớ được ký kết, ràng buộc Mỹ, Iran cùng toàn bộ hệ thống đồng minh của các bên phải kiềm chế, tuyệt đối không sử dụng vũ lực hoặc thực hiện bất kỳ hành động thù địch nào nhắm vào nhau. Hai bên cũng tái khẳng định việc tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của đối phương. Các bên sẽ có thời hạn tối đa 60 ngày để đàm phán đi đến thỏa thuận cuối cùng, và thời hạn này có thể gia hạn nếu đôi bên đồng thuận.

Nhằm hạ nhiệt căng thẳng, một lộ trình bình thường hóa giao thương hàng hải nghiêm ngặt trong vòng 30 ngày đã được vạch sẵn:

• Phía Mỹ: Cam kết dỡ bỏ hoàn toàn lệnh phong tỏa hải quân, chấm dứt mọi hành vi cản trở để khôi phục lưu thông hàng hải của Iran về mức bình thường trước chiến tranh. Đặc biệt, Mỹ sẽ rút toàn bộ lực lượng quân sự khỏi các khu vực xung quanh trong vòng 30 ngày kể từ khi thỏa thuận cuối cùng được ký kết.
• Phía Iran: Trách nhiệm của Tehran là lập tức triển khai các biện pháp kỹ thuật, bao gồm cả rà phá thủy lôi, để khơi thông dòng chảy thương mại hai chiều giữa vịnh Ba Tư và biển Oman, đưa lượng tàu thuyền trở lại quỹ đạo trước xung đột.

Để đảm bảo quá trình đàm phán diễn ra thuận lợi, hai nước nhất trí giữ nguyên trạng: Iran không mở rộng chương trình hạt nhân, trong khi Mỹ không tăng cường hiện diện quân sự hay áp đặt thêm bất kỳ lệnh trừng phạt mới nào.

Siêu quỹ tái thiết 300 tỷ USD và đòn bẩy kinh tế cho Iran

Bên cạnh các điều khoản quân sự, thỏa thuận còn mở ra một phao cứu sinh kinh tế khổng lồ cho Tehran. Mỹ cùng các đối tác chiến lược trong khu vực sẽ xây dựng một kế hoạch toàn diện nhằm phục hồi và phát triển kinh tế cho Iran với nguồn tài trợ tối thiểu lên đến 300 tỷ USD. Cơ chế vận hành siêu quỹ này sẽ được hoàn thiện trong vòng 60 ngày để tích hợp vào văn kiện cuối cùng.

Song song đó, Washington cam kết thực hiện một lộ trình dỡ bỏ toàn diện các biện pháp trừng phạt đơn phương (trực tiếp và gián tiếp), cũng như thúc đẩy hủy bỏ các nghị quyết hạn chế từ Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và Hội đồng Thống đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Trong giai đoạn chuyển tiếp từ khi ký bản ghi nhớ cho đến khi các lệnh trừng phạt chính thức được xóa bỏ, Bộ Tài chính Mỹ sẽ cấp các giấy miễn trừ cần thiết để Iran kinh doanh, xuất khẩu dầu thô, sản phẩm hóa dầu. Quyền miễn trừ này cũng bao trùm lên các dịch vụ huyết mạch đi kèm như ngân hàng, bảo hiểm và vận tải.

Đồng thời, các khoản tiền và tài sản vốn bị đóng băng bấy lâu nay của Iran sẽ được Mỹ giải phóng theo tiến trình đàm phán. Ngân hàng Trung ương Iran sẽ được toàn quyền định đoạt, sử dụng nguồn lực tài chính này cho các mục đích thanh toán do Tehran chỉ định dưới sự phê duyệt, cấp phép từ phía Mỹ.

Cam kết hạt nhân và sự đồng thuận tối cao từ các nhà lãnh đạo

Về vấn đề hạt nhân gai góc, Iran một lần nữa khẳng định lập trường không bao giờ phát triển vũ khí hủy diệt hàng loạt. Câu chuyện xử lý lượng uranium đã làm giàu cùng các nhu cầu hạt nhân dân sự của quốc gia này sẽ được đưa vào chương trình nghị sự và giải quyết triệt để trong thỏa thuận cuối cùng. Toàn bộ tiến trình này sẽ được giám sát chặt chẽ bởi một cơ chế kiểm tra chung do hai nước thành lập nhằm đảm bảo các bên tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ. Khi các điều khoản cốt lõi về dỡ bỏ phong tỏa và khơi thông kinh tế được kích hoạt, hai bên sẽ bước vào giai đoạn tháo gỡ các chương còn lại, trước khi thỏa thuận cuối cùng được thông qua bằng một nghị quyết mang tính ràng buộc pháp lý tối cao của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

Trước đó, những nét phác họa đầu tiên của thỏa thuận đã được hé lộ. Phó tổng thống Mỹ JD Vance từng mô tả văn kiện mà ông cùng Tổng thống Donald Trump ký điện tử vào ngày 14/6 vừa qua với đại diện Iran – Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf – là một tài liệu khái quát dài khoảng một trang rưỡi.

Ngay sau đó, vào ngày 15/6, truyền thông Iran cũng đã cho đăng tải nội dung 14 điểm của thỏa thuận này. Khi đặt hai phiên bản của Washington và Tehran lên bàn cân, giới quan sát nhận thấy sự tương đồng kinh ngạc ở các điều khoản cốt lõi như ngừng bắn lập tức, dỡ bỏ phong tỏa cảng biển và thành lập quỹ tái thiết 300 tỷ USD. Dù Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết Tehran vẫn đang cẩn trọng rà soát, hoàn thiện văn bản trước khi đưa ra quyết định cuối cùng, nhưng Thứ trưởng Ngoại giao Iran Majid Takht-Ravanchi đã chính thức xác nhận việc Chủ tịch Quốc hội Ghalibaf sẽ lên đường sang Thụy Sĩ để hoàn tất nghi thức ký kết lịch sử cùng Phó tổng thống Mỹ JD Vance.