Vàng trở thành "lời nguyền" đẩy Sudan vào vòng xoáy tàn khốc – Cuộc chiến giành kho báu trên "vùng đất máu" Darfur

Cuộc thảm sát gần đây tại thành phố El Fasher ở vùng Darfur, phía tây Sudan, đã cho thấy sự tàn bạo của xung đột. Thành phố này, sau một năm rưỡi bị tổ chức bán quân sự Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) tấn công, đã thất thủ vào tuần trước, để lại những vệt máu có thể nhìn thấy rõ từ ảnh vệ tinh.

Trước năm 2010, vàng chỉ đóng vai trò nhỏ trong nền kinh tế Sudan. Tuy nhiên, sau khi Nam Sudan tuyên bố độc lập vào tháng 7/2011, Sudan mất đi 75% trữ lượng dầu mỏ, khiến quốc gia này buộc phải thúc đẩy khai thác vàng để bù đắp doanh thu. Giữa lúc lạm phát tăng vọt, nhiều thanh niên Sudan đã chuyển sang khai thác vàng thủ công để kiếm sống.

Chính phủ khi đó của Tổng thống Omar al-Bashir đã cố gắng tận dụng "cơn sốt vàng" này bằng cách thu thuế, đồng thời cấp quyền khai thác cho các công ty thân cận với quân đội, bao gồm cả những công ty liên kết với Lực lượng Vũ trang Sudan (SAF) và các đối tác nước ngoài.

Năm 2012, sau khi phát hiện mỏ vàng lớn ở Jebel Amer, vàng nhanh chóng trở thành tài sản chiến lược quốc gia. Sudan đã xây dựng nhà máy tinh luyện vàng ở Khartoum, cấm xuất khẩu quặng thô, và trong năm đó, vàng chiếm tới 60% tổng giá trị hàng xuất khẩu.

Việc phát hiện mỏ vàng ở Bắc Darfur ban đầu mang lại sự thịnh vượng, nhưng sự tự quản của các lãnh đạo địa phương đã bị chính quyền trung ương coi là mối đe dọa. Xung đột nổ ra vào cuối năm 2012 khi dân quân Janjaweed thân quân đội tấn công cộng đồng bản địa, được giới quan sát nhận định là chiến thuật chiếm đất để tranh giành nguồn tài nguyên vàng.

Năm 2013, ông al-Bashir đã đổi tên Janjaweed thành RSF, biến họ thành một lực lượng dân quân hùng mạnh với khoảng 100.000 tay súng do Mohamed Hamdan Dagalo (Hemedti) lãnh đạo. Đến năm 2017, quyền kiểm soát hầu hết mỏ vàng ở Bắc Darfur chuyển sang cho RSF, với công ty Al Gunade của gia đình Dagalo kiểm soát việc xuất khẩu.

Việc chính quyền trung ương tăng thuế vàng vào năm 2018 đã làm gia tăng bất mãn, thúc đẩy RSF "trở cờ", ủng hộ cuộc cách mạng lật đổ Tổng thống al-Bashir vào tháng 4/2019.

Sau giai đoạn chính phủ chuyển tiếp bị lật đổ năm 2021, căng thẳng giữa quân đội (SAF) do Tướng Fattah al-Burhan lãnh đạo và RSF của Tướng Dagalo ngày càng gay gắt. Nguyên nhân chính là việc RSF mở rộng kiểm soát các vùng giàu trữ lượng vàng, làm dấy lên lo ngại về sự gia tăng quyền lực và tài sản của Dagalo.

Năm 2023, cuộc nội chiến bùng nổ. Không lâu sau đó, RSF chiếm luôn nhà máy tinh luyện vàng ở Khartoum, nơi chứa 1,6 tấn vàng. Ước tính, các mỏ do RSF kiểm soát hiện tạo ra khoảng 10 tấn vàng, trị giá 860 triệu USD mỗi năm, trở thành nguồn thu chính để duy trì năng lực quân sự.

Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) là thị trường xuất khẩu vàng hàng đầu của Sudan, nhưng gần đây, Ai Cập dần trở thành thị trường mới quan trọng, được quân đội Sudan bảo vệ tuyến vận chuyển nhằm giảm lượng vàng xuất khẩu sang UAE – quốc gia bị cáo buộc hỗ trợ RSF.

Giới chuyên gia nhận định rằng vàng đã đóng vai trò then chốt trong gần 20 năm qua. "Trữ lượng vàng vốn có thể giúp tái thiết đất nước lại trở thành lời nguyền, thúc đẩy xung đột mà kết quả được đo bằng số người chết chứ không phải bằng số vàng khai thác được", giám đốc chương trình tại Trung tâm Stimson ở Mỹ nhận định.