Bộ Công an "tái" kiến nghị xóa bỏ Cơ quan điều tra Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao: Giảm thiểu cồng kềnh, chồng chéo

Tại dự thảo dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), Bộ Công an – đơn vị chủ trì xây dựng – đã tiếp tục đưa ra đề xuất mang tính đột phá: chính thức xóa bỏ hoàn toàn quy định về sự tồn tại của Cơ quan điều tra thuộc Viện Kiểm sát Nhân dân (KSND) Tối cao.

Dự thảo luật sửa đổi lần này chứng kiến sự tinh gọn mạnh mẽ về mặt cấu trúc văn bản pháp lý khi giảm tới 20 điều so với Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015, rút xuống chỉ còn tổng cộng 53 điều. Trong phương án cải tổ bộ máy, cơ quan soạn thảo đề xuất giữ nguyên trạng hệ thống cơ quan an ninh điều tra, cảnh sát điều tra của Bộ Công an, công an cấp tỉnh, thành phố; đồng thời giao Bộ trưởng Bộ Công an quy định chi tiết tổ chức bộ máy này dựa trên cơ cấu thực tế. Phía quân đội nhân dân cũng dự kiến được giữ nguyên các cơ quan an ninh điều tra, điều tra hình sự thuộc Bộ Quốc phòng, cấp quân khu (hoặc tương đương) và cơ quan điều tra hình sự khu vực.

Sự thay đổi lớn nhất chính là việc gạch tên Cơ quan điều tra của Viện KSND Tối cao ra khỏi hệ thống. Lý giải về đề xuất mang tính bước ngoặt này, Bộ Công an thẳng thắn chỉ ra rằng mô hình hệ thống cơ quan điều tra hiện hành đang rơi vào tình trạng cồng kềnh và có sự chồng chéo nhất định. Việc duy trì cơ quan điều tra ở quá nhiều bộ, ngành vô hình trung tạo ra hàng loạt đầu mối trung gian, hoàn toàn chưa tương thích với quan điểm chỉ đạo xuyên suốt của Nhà nước là "một việc chỉ giao cho một cơ quan chủ trì thực hiện". Bên cạnh đó, cơ quan soạn thảo cũng viện dẫn Điều 107 của Hiến pháp năm 2013, trong đó quy định rõ chức năng cốt lõi của Viện KSND là "thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp".

Lịch sử "giằng co" quan điểm và cái gật đầu từ Chính phủ

Đây không phải là lần đầu tiên đề xuất này được đưa lên bàn nghị sự. Trước đó, vào năm 2025, Bộ Công an cũng đã từng đưa nội dung không tổ chức cơ quan điều tra của Viện KSND Tối cao vào dự thảo luật. Ở thời điểm đó, Viện KSND Tối cao đã lập tức phát công văn phản hồi với đề nghị được giữ nguyên trạng mô hình như hiện hành.

Tuy nhiên, tại Nghị quyết phiên họp chuyên đề xây dựng pháp luật mới đây, Chính phủ đã chính thức thể hiện sự đồng thuận cao với dự thảo do Bộ Công an xây dựng. Chính phủ nhận định việc cắt bỏ cơ quan điều tra của Viện KSND Tối cao là quyết định phù hợp, không đi ngược lại các nghị quyết của Bộ Chính trị cũng như Trung ương Đảng, đồng thời thống nhất rằng bước đi này hoàn toàn tuân thủ đúng các quy định hiện hành của Hiến pháp.

Theo lộ trình dự kiến, dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) đầy kỳ vọng này sẽ được trình lên Quốc hội để các đại biểu cho ý kiến và xem xét thông qua ngay tại kỳ họp thứ 2 của Quốc hội khoá XVI diễn ra vào tháng 10 tới.

Bức tranh toàn cảnh về nhân sự và hiệu suất hoạt động của cơ quan bị đề xuất xóa bỏ

Căn cứ theo các quy định pháp luật hiện hành, Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao cùng với Viện Kiểm sát Quân sự trung ương đang nắm giữ thẩm quyền điều tra các loại tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, cũng như các tội phạm về tham nhũng, chức vụ xảy ra ngay trong hoạt động tư pháp. Đối tượng đấu tranh đặc thù của cơ quan này là các cán bộ, công chức công tác tại cơ quan điều tra, tòa án nhân dân, viện KSND, cơ quan thi hành án hoặc những người có thẩm quyền tiến hành các hoạt động tư pháp.

Về mặt quy mô tổ chức, bộ máy của Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao hiện đang vận hành dưới sự điều hành của 1 thủ trưởng, 3 phó thủ trưởng, đi kèm hệ thống nhân sự gồm 8 trưởng phòng và 16 phó phòng.

Mặc dù có cơ cấu nhân sự quản lý khá hoàn chỉnh, song các số liệu thống kê thực tế cho thấy tỷ trọng đóng góp của cơ quan này trong bức tranh điều tra chung là tương đối khiêm tốn. Cụ thể, trong suốt giai đoạn kéo dài hơn 8 năm (từ ngày 1/1/2018 đến ngày 31/3/2026), Cơ quan điều tra Viện KSND Tối cao đã thực hiện điều tra và xử lý tổng cộng 390 vụ án với 700 bị can. Con số này chỉ chiếm một tỷ lệ vô cùng nhỏ, tương đương 0,04% tổng số hoạt động điều tra trên toàn quốc.

Bóc tách dữ liệu về các đối tượng bị xử lý trong dòng thời gian kể trên, ngành công an chiếm số lượng lớn nhất với 187 vụ án cùng 327 bị can. Tiếp theo là các vụ việc xảy ra trong ngành thi hành án dân sự với 81 vụ và 97 bị can. Lĩnh vực tòa án ghi nhận 44 vụ với 53 bị can, trong khi chính nội bộ ngành kiểm sát cũng có 24 vụ án với 46 bị can bị xử lý. Số lượng các vụ án và bị can còn lại thuộc về các lĩnh vực khác.

Những thông số thực tế này đang trở thành luận cứ quan trọng để cơ quan soạn thảo thuyết phục Quốc hội trong việc tinh gọn bộ máy, tối ưu hóa nguồn lực tư pháp trong giai đoạn mới.