Gia đình quyền thế bậc nhất Việt Nam: 5 đời danh gia vọng tộc, có vị giáo sư nhắc tên ai cũng kính nể

Giáo sư Hồ Đắc Di sinh ngày 11/5/1900 tại Hà Tĩnh, quê gốc là làng An Truyền, xã Phú An, huyện Phú Vang (Thừa Thiên – Huế). Ông lớn lên trong một gia đình danh giá bậc nhất đất cố đô, nơi truyền thống Nho học ăn sâu nhiều thế hệ. Tuy vậy, khác với con đường khoa cử quen thuộc của giới quý tộc đương thời, Hồ Đắc Di sớm được gia đình định hướng theo Tây học – một lựa chọn tiến bộ trong bối cảnh giao thoa Đông – Tây đầu thế kỷ XX.

Sau khi theo học tại Trường Lycée Albert Sarraut (Hà Nội), năm 1918 ông sang Pháp du học. Tại đây, Hồ Đắc Di hoàn thành chương trình trung học ở Bordeaux rồi theo học ngành Y tại Đại học Tổng hợp Paris. Ông được công nhận là bác sĩ nội trú chuyên ngành phẫu thuật – một thành tựu hiếm hoi đối với người Việt Nam trong bối cảnh thuộc địa lúc bấy giờ.

Hơn một thập kỷ học tập nơi đất khách, ông trở về nước với khát vọng đem kiến thức phục vụ đồng bào. Tuy nhiên, thực dân Pháp lúc này đang siết chặt kiểm soát sau phong trào Xô viết – Nghệ Tĩnh, khiến nhiều trí thức Việt Nam bị dè chừng. Hồ Đắc Di làm việc tại Huế trong thân phận bác sĩ thực tập, chịu không ít định kiến và sự khinh miệt, trước khi được điều động vào Quy Nhơn.

Bước ngoặt đến vào năm 1932, khi ông được mời ra Hà Nội công tác tại Trường Đại học Y và Bệnh viện Phủ Doãn. Tại đây, Hồ Đắc Di kiên trì đấu tranh đòi quyền hành nghề giải phẫu và trở thành người Việt Nam đầu tiên được chính quyền thực dân cho phép trực tiếp thực hiện phẫu thuật – một cột mốc quan trọng trong lịch sử y học nước ta.

Sau Cách mạng Tháng Tám, dưới ảnh hưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng tinh thần yêu nước hun đúc từ truyền thống gia đình, Hồ Đắc Di cùng nhiều trí thức lớn đã lựa chọn dấn thân trọn vẹn cho cách mạng. Ông được Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa giao đảm nhiệm nhiều vị trí trọng yếu: Tổng Thanh tra Y tế, Tổng Giám đốc Đại học vụ, Giám đốc Bệnh viện Đồn Thủy…

Những năm kháng chiến ở Việt Bắc là thử thách lớn với nền y học non trẻ. Trong hoàn cảnh thiếu thốn trăm bề, Giáo sư Hồ Đắc Di cùng học trò xuất sắc là Giáo sư Tôn Thất Tùng đã trở thành trụ cột của Trường Đại học Y. Ngày 6/10/1947, khóa đào tạo đầu tiên của Trường được khai giảng tại Chiêm Hóa (Tuyên Quang), với vỏn vẹn 2 giáo sư và 11 sinh viên, giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Việt. Hồ Đắc Di được cử làm Hiệu trưởng đầu tiên và giữ cương vị này cho đến khi nghỉ hưu năm 1973.

Ngôi trường không chỉ đào tạo đội ngũ y bác sĩ phục vụ trực tiếp cho chiến trường, mà còn là nơi hun đúc tinh thần yêu nước, trách nhiệm xã hội và khát vọng cống hiến của nhiều thế hệ trí thức trẻ.

Trong lĩnh vực khoa học, Giáo sư Hồ Đắc Di để lại nhiều công trình có giá trị, từ nghiên cứu điều trị viêm phúc mạc do thương hàn, thủng túi mật hiếm gặp, mổ lấy thai, cho tới các công trình về sốc chấn thương và phẫu thuật tiêu hóa ở Bắc Kỳ. Nhiều nghiên cứu của ông được đăng trên các tạp chí y học uy tín tại Pháp và quốc tế, góp phần khẳng định vị thế của y học Việt Nam trên bản đồ khoa học thế giới.

Song song với hoạt động chuyên môn, ông còn là đại biểu Quốc hội từ khóa II đến khóa V, Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhiều khóa; từng giữ các chức vụ như Giám đốc Vụ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Ủy viên Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam.

Giáo sư Hồ Đắc Di qua đời ngày 25/6/1984 tại Hà Nội, hưởng thọ 84 tuổi. Để ghi nhớ công lao của ông, Hà Nội đã đặt tên phố Hồ Đắc Di, nằm giữa những con đường mang tên các danh y lớn như Tôn Thất Tùng, Phạm Ngọc Thạch, Đặng Văn Ngữ – tạo thành một “bản đồ ký ức” của y học Việt Nam hiện đại.

Giáo sư Tôn Thất Tùng – người học trò xuất sắc của ông – từng nhắc lại lời thầy: “Khoa học là sự nổi dậy của tư duy. Làm khoa học phải biết đặt lại vấn đề, nếu không thì không còn gì để phát hiện”.

Trong hồi ký, GS.NGND Đào Văn Tiến đã phác họa hình ảnh Hồ Đắc Di là người gầy, thấp, ăn mặc chỉnh tề, ánh mắt sáng và sắc sảo, nói chuyện duyên dáng, cuốn hút – một trí thức mẫu mực cả về phong thái lẫn tư duy.

Sinh ra trong một gia đình đại quý tộc, nhưng Hồ Đắc Di không chọn con đường an nhàn. Từ dòng họ Hồ Đắc với những tên tuổi hiển hách trong triều Nguyễn và học giới Đông – Tây, ông đã vượt lên xuất thân để trở thành người đặt nền móng cho giáo dục y khoa Việt Nam, gắn tri thức với vận mệnh dân tộc.