Phát hiện mộ cổ 4.000 năm của tầng lớp quý tộc ở Hà Nội với nhiều món đồ bằng đá ngọc quý hiếm

Hành trình lộ diện của ngôi mộ quý tộc

Di tích Vườn Chuối được phát hiện từ năm 1969 và trải qua nhiều đợt khai quật. Mỗi lần mở hố lại mang đến thêm tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử – khảo cổ thời kỳ Sơ sử ở Hà Nội và khu vực lân cận.

Trong đợt khai quật mới nhất, nhóm Khảo cổ học Vườn Chuối tìm thấy một ngôi mộ thuộc tầng lớp quý tộc, kèm theo lượng hiện vật tùy táng phong phú.

Thạc sĩ – nhà khảo cổ Nguyễn Thơ Đình chia sẻ với báo Dân Trí, khi lớp 3 tại hố H16 được làm sạch bằng dụng cụ chuyên dụng, nhóm nghiên cứu bất ngờ phát hiện một hiện vật hình lục giác được chôn dựng đứng cạnh xương bánh chè người quá cố.

“Cả nhóm dừng tay ngay lập tức. Hình dáng của món đồ này chưa từng xuất hiện ở Việt Nam”, ông nhớ lại.

Sau khi tiếp tục nạo sạch lớp đất, mộ số 40 dần hiện rõ. Ngôi mộ được xác định thuộc văn hóa Phùng Nguyên – sơ kỳ thời đại Đồng thau, niên đại xấp xỉ 4.000 năm. Dù trải qua nhiều biến động lịch sử, xương đùi, xương chân, xương tay, xương sườn vẫn còn khá nguyên vẹn. Riêng hộp sọ bị hư hại do cột nhà của cư dân văn hóa Đông Sơn dựng chồng lên sau này.

Ngoài hiện vật đặc biệt hình lục giác, nhóm khai quật còn tìm thấy vòng đá trang sức và nhóm mũi nhọn kiểu vũ khí chế tác bằng đá ngọc.

Ban đầu hiện vật lục giác từng được gọi là “rìu nghi lễ” hay “rìu bích”, nhưng sau khi đối chiếu tư liệu, các chuyên gia xác nhận đó là bích – một loại tế khí có lỗ tròn ở giữa, vốn chỉ xuất hiện trong mộ giới quý tộc.

Từ bộ đồ tùy táng quý hiếm này, nhóm nghiên cứu nhận định chủ nhân ngôi mộ rất có thể là thủ lĩnh của vùng, người có địa vị cao nhất trong cộng đồng cư dân Vườn Chuối thời đó.

Dấu vết xã hội có giai cấp cách đây 4.000 năm

Từ kết quả khai quật hàng loạt mộ táng tại di tích, các nhà khảo cổ chỉ ra rằng xã hội cổ ở Vườn Chuối đã có sự phân hóa giai cấp.

Nhiều mộ chôn theo nhiều hiện vật quý, trong khi một số mộ chỉ có vài mảnh gốm nhỏ hoặc hoàn toàn không có đồ tùy táng.

Một điểm chung đáng chú ý: hầu hết các mộ tại đây đều không sử dụng quan tài. Người quá cố được đặt trực tiếp xuống huyệt, sau đó phủ bằng đất sét đào từ chính hố mộ. Điều này tạo môi trường yếm khí, giúp xương cốt được bảo tồn nguyên trạng hàng nghìn năm.

Trung tâm văn hóa kéo dài suốt thời dựng nước

Kết quả nghiên cứu gần một năm qua cho thấy địa tầng Vườn Chuối chứa bốn lớp văn hóa liên tục: Phùng Nguyên muộn – Đồng Đậu – Gò Mun – Đông Sơn, trải dài suốt giai đoạn hình thành và phát triển nhà nước Văn Lang và Âu Lạc.

Ngoài hệ thống mộ táng, các chuyên gia còn phát hiện dấu vết một xưởng chế tác trang sức ngọc: nền đất tạo mặt bằng sản xuất, hào nước dùng cho mài ngọc, mảnh lõi vòng, mảnh vỡ vòng tay, rìu đá, cụm gốm, than tro và xương động vật.

Ở khu vực khác, nhóm khảo cổ còn phát hiện xưởng chế tác đồ tre – gỗ thuộc văn hóa Gò Mun. Vật liệu được bảo tồn tốt do nằm cạnh dòng chảy cổ, giữ nguyên hình dáng các cột nhà, công cụ và dăm gỗ bỏ lại sau khi chế tác.

Các chuyên gia khẳng định: Vườn Chuối là trung tâm lớn, có vai trò không kém Cổ Loa, góp phần tạo nên nhà nước Văn Lang – Âu Lạc.

Bảo tồn di sản giữa dòng phát triển đô thị

Hiện một phần khu vực khai quật Vườn Chuối nằm trong phạm vi xây dựng đường vành đai 3.5. Trong giai đoạn 2024–2025, Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Hà Nội và Đại học KHXH&NV sẽ khai quật di dời để ghi nhận tối đa tư liệu trước khi thi công, phục vụ kế hoạch bảo tồn dài hạn.

Trong khi đó, khoảng 6.000 m² phía Đông đã được UBND Hà Nội xếp hạng di tích cấp thành phố từ tháng 6 vừa qua.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thơ Đình, khu vực được bảo tồn sẽ được xây dựng thành công viên di sản phục vụ cộng đồng, hướng tới mục tiêu: Biến Vườn Chuối thành di sản khảo cổ giữa lòng đô thị hiện đại – một điểm đến giáo dục và du lịch văn hóa của Hà Nội.