Thân thế của nữ Bí thư Thành ủy duy nhất của Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn tính đến nay

Nguyễn Thị Minh Khai (1910–1941), tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh ngày 30/9/1910 trong một gia đình viên chức tại Vinh. Trong 15 năm hoạt động cách mạng (1926–1941), bà đã có nhiều đóng góp quan trọng cho sự nghiệp cách mạng Việt Nam.

Năm 1926, bà theo học tại Trường tiểu học Pháp – Việt Cao Xuân Dục (Nghệ An). Chỉ một năm sau, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên tham gia Việt Nam Cách mạng Đồng chí Hội (tên mới của Hội Phục Việt).

Từ cuối năm 1927 đến cuối năm 1928, khi nhiều cán bộ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên sau thời gian huấn luyện tại Quảng Châu trở về hoạt động ở Vinh, bà đã bí mật liên lạc, qua đó tiếp cận nhiều tài liệu tiến bộ và tư tưởng cách mạng.

Đến cuối năm 1937, bà được Xứ ủy Nam Kỳ phân công giữ chức Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn, trở thành một trong những lãnh đạo tiêu biểu của phong trào cách mạng giai đoạn 1938–1939 tại đây.

Trước đó, tháng 7/1935, với bí danh Phan Lan, bà tham dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản trong đoàn đại biểu của Đảng Cộng sản Đông Dương. Ngày 16/8/1935, tại phiên họp thứ 40, lần đầu tiên một phụ nữ Việt Nam 24 tuổi đã phát biểu trên diễn đàn quốc tế, lên án chế độ thực dân phong kiến Đông Dương với những chính sách tàn bạo, đặc biệt đối với phụ nữ.

Trong bài tham luận, bà nhấn mạnh vai trò của phụ nữ trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng phụ nữ, đồng thời khẳng định vị trí tiên phong của phụ nữ Việt Nam trong phong trào cách mạng.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời vào tháng 2/1930, phong trào cách mạng tại Nam Kỳ bị thực dân Pháp đàn áp dữ dội. Nhiều cán bộ chủ chốt bị bắt, khiến không ít tổ chức Đảng tan rã, buộc Xứ ủy Nam Kỳ phải trực tiếp chỉ đạo phong trào ở các tỉnh phía Nam.

Tháng 4/1931, chính quyền thực dân hợp nhất hai đô thị Sài Gòn và Chợ Lớn thành một đơn vị hành chính mới. Đến tháng 4/1932, Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn được tái lập và duy trì hoạt động liên tục cho đến năm 1954. Trong khoảng thời gian 22 năm này, do sự khủng bố khốc liệt, nhiều cán bộ, đảng viên đã bị bắt, tù đày hoặc hy sinh, khiến vị trí Bí thư Thành ủy liên tục thay đổi.

Riêng giai đoạn 1932–1945, chỉ trong 13 năm đã có 10 đồng chí lần lượt đảm nhiệm cương vị này. Trong số đó, Nguyễn Thị Minh Khai giữ chức Bí thư Thành ủy từ năm 1937 đến 1940.

Tính đến nay, trong hơn 90 năm lịch sử của Đảng bộ TP.HCM, bà vẫn là nữ Bí thư Thành ủy duy nhất.

Theo tư liệu của Đảng bộ TP.HCM, Bí thư đầu tiên của Thành ủy Sài Gòn là Nguyễn Văn Lợi. Ông sinh năm 1906 tại Hà Tĩnh, tham gia Tân Việt từ năm 1925. Năm 1926, sau khi được Nguyễn Ái Quốc cử sang Quảng Châu học lớp huấn luyện, ông cùng Phan Trọng Bình trở về Sài Gòn hoạt động cách mạng.

Từ năm 1927, ông hoạt động bí mật trong công nhân tại Biên Hòa, Đêpô xe lửa Sài Gòn và hãng vô tuyến điện Phú Lâm, tiếp tục xây dựng cơ sở của Tân Việt và Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

Cuối năm 1929, khi Đông Dương Cộng sản Liên đoàn được thành lập tại Sài Gòn, ông được rút lên làm công tác Đảng, tham gia quá trình hợp nhất các tổ chức cộng sản để thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930) và được bầu vào Xứ ủy Nam Kỳ đầu tiên.

Đến tháng 3/1930, khi Ban lâm thời Chấp ủy Nam Kỳ hợp nhất các tổ chức cộng sản tại Sài Gòn, Thành ủy Sài Gòn chính thức ra đời với 5 thành viên, và Nguyễn Văn Lợi được chỉ định giữ chức Bí thư đầu tiên.