Rối loạn tâm thần ảnh hưởng đến động lực và hành vi thế nào?

aA

Rối loạn tâm thần có thể làm thay đổi cách đánh giá nỗ lực và phần thưởng, khiến người bệnh khó bắt đầu công việc, duy trì thói quen và chăm sóc bản thân.

Động lực không chỉ là vấn đề ý chí

Động lực thường được hiểu là nguồn năng lượng thúc đẩy con người hành động. Trên thực tế, quá trình này phức tạp hơn nhiều. Trước mỗi lựa chọn, não bộ liên tục cân nhắc công sức cần bỏ ra, phần thưởng có thể nhận được và khả năng đạt được kết quả mong muốn.

Khó bắt đầu hoặc duy trì những công việc thường ngày không hẳn là do bạn thiếu ý chí

Ví dụ, một người có thể biết tập thể dục sẽ tốt cho sức khỏe, nhưng vẫn chọn nghỉ ngơi vì cảm thấy việc vận động quá mệt mỏi. Tương tự, họ có thể muốn gặp bạn bè nhưng ngần ngại vì phải chuẩn bị, di chuyển và giao tiếp.

Quá trình cân nhắc giữa lợi ích và chi phí này diễn ra gần như tự động. Khi sự cân bằng thay đổi, một hành động dù có ích vẫn có thể trở nên không đáng để thực hiện. Vì vậy, việc một người không bắt tay vào công việc không đồng nghĩa với việc họ không quan tâm hoặc không muốn cải thiện cuộc sống.

Rối loạn tâm thần có thể làm thay đổi cách đánh giá nỗ lực

Khó khăn về động lực là vấn đề thường gặp ở người mắc trầm cảm, rối loạn lưỡng cực và tâm thần phân liệt. Đáng chú ý, tình trạng này có thể kéo dài ngay cả khi những triệu chứng nổi bật khác đã thuyên giảm, ảnh hưởng đến khả năng làm việc, duy trì các mối quan hệ và chăm sóc bản thân.

Thông thường, khi phần thưởng lớn hơn hoặc khả năng đạt được phần thưởng cao hơn, con người sẽ sẵn sàng bỏ ra nhiều công sức hơn. Tuy nhiên, ở những người mắc rối loạn tâm thần, sự điều chỉnh này có thể trở nên kém linh hoạt. Dù phần thưởng hấp dẫn hơn, họ vẫn có thể cảm thấy việc thực hiện nhiệm vụ quá khó khăn hoặc không đáng để cố gắng.

Mỗi bệnh lý có thể gây khó khăn theo cách khác nhau

Ở người mắc tâm thần phân liệt, vấn đề có thể liên quan đến khả năng xử lý và kết hợp nhiều thông tin khi đưa ra quyết định. Những khó khăn về khả năng ghi nhớ, sự chú ý hoặc tốc độ xử lý thông tin có thể khiến việc cân nhắc giữa công sức và lợi ích trở nên phức tạp hơn. Ví dụ, khi muốn tìm việc, một người cần đánh giá yêu cầu công việc, thời gian chuẩn bị hồ sơ và cơ hội được tuyển dụng. Nếu việc xử lý các thông tin này trở nên quá tải, họ có thể trì hoãn hoặc chọn không hành động.

Việc duy trì động lực với một người mắc rối loạn tâm thần dường như rất khó khăn

Với trầm cảm, cảm giác nỗ lực phải bỏ ra thường trở thành rào cản đáng kể. Một người vẫn có thể mong muốn gặp gỡ bạn bè hoặc tham gia các hoạt động yêu thích, nhưng việc rời khỏi nhà, di chuyển và giao tiếp lại khiến họ cảm thấy kiệt sức. Khi những hoạt động tích cực ngày càng ít đi, cảm giác cô đơn và tự đánh giá tiêu cực về bản thân có thể tăng lên, càng khiến họ khó xây dựng được động lực.

Với rối loạn lưỡng cực, động lực có thể thay đổi theo giai đoạn bệnh. Khi trầm cảm, người bệnh có thể gặp khó khăn tương tự người mắc trầm cảm. Ngược lại, trong giai đoạn hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ, họ có thể đánh giá quá cao lợi ích của một mục tiêu và xem nhẹ công sức, rủi ro cần thiết. Điều này có thể dẫn đến những quyết định thiếu cân nhắc, như làm việc liên tục hoặc đầu tư quá mức vào một kế hoạch.

Hỗ trợ xây dựng động lực cần bắt đầu từ việc hiểu trở ngại

Hiện không có một giải pháp chung cho mọi khó khăn về động lực. Việc hỗ trợ cần tập trung vào nguyên nhân khiến một hành động trở nên khó thực hiện, thay vì chỉ yêu cầu người bệnh cố gắng hơn.

Chia nhỏ nhiệm vụ thành những bước dễ hoàn thành có thể giúp giảm cảm giác quá tải.Ví dụ, thay vì đặt mục tiêu tìm việc ngay lập tức, người bệnh có thể bắt đầu bằng việc cập nhật hồ sơ hoặc tìm hiểu một vị trí phù hợp. Những phần thưởng gần gũi, cụ thể cũng có thể giúp hoạt động trở nên dễ hình dung và có ý nghĩa hơn.

Một số phương pháp trị liệu tâm lý và phục hồi nhận thức sẽ giúp bạn hướng đến việc cải thiện khả năng lập kế hoạch, giải quyết vấn đề, ghi nhớ và tham gia các hoạt động tích cực. Tùy tình trạng của mỗi người, bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý có thể phối hợp các phương pháp phù hợp với nhu cầu điều trị.

Quan trọng không kém là cách người thân và cộng đồng nhìn nhận vấn đề. Những lời khuyên như "chỉ cần cố lên" đôi khi có thể khiến một người đang gặp khó khăn cảm thấy bị trách móc. Thay vào đó, hãy tìm hiểu điều gì đang cản trở họ: Công việc quá phức tạp, nỗ lực quá lớn hay kết quả quá xa vời?

Theo Hà Chi (Sức khỏe +)