Nhiều bậc làm cha làm mẹ từng trải qua một cảm giác hụt hẫng đến nghẹn lòng khi nhận ra một nghịch lý: Người ngày ngày tất bật với từng bữa cơm, giặt giũ từng tấm áo, dõi theo từng bước chân con chưa chắc đã là cái tên đầu tiên con tìm đến khi gặp biến cố trong đời.

Ngược lại, có những đứa trẻ khi lớn lên lại trao trọn sự tin cậy sâu kín nhất cho một người bác, người cô, hay một người thân vốn chẳng mấy khi ở gần. Lý do thật giản đơn nhưng sâu sắc: người đó từng xuất hiện vào đúng thời khắc đứa trẻ cảm thấy cô độc, vụn vỡ nhất để lắng nghe và chở che cho cảm xúc của nó.  

Bởi lẽ, tâm lý trẻ nhỏ rất rõ ràng, sự gắn bó sâu sắc không được đo bằng số giờ kề cận hay mức độ chu toàn về mặt thể chất, mà nằm ở việc ai là người đã đỡ lấy tâm hồn non nớt của con vào những khúc quanh yếu đuối nhất.  

28-1790570170-con-tre-than-voi-ai-nhat-trong-nha-cau-tra-loi-khien-nhieu-bac-cha-me-ngo-ngang-bat-ngua

Người lo toan cơm nước, giặt giũ, đưa đón con đi học mỗi ngày có thể là người đã tiêu hao nhiều tâm sức nhất. Dẫu vậy, các nghiên cứu tâm lý học trẻ em đã chứng minh rất rõ ràng: sự gắn bó an toàn được định hình dựa trên chất lượng chăm sóc, hoàn toàn không phải thời lượng chăm sóc.

Cốt lõi của chất lượng ấy nằm ở sự phản hồi nhạy bén: khi đứa trẻ phát đi tín hiệu, người chăm sóc có thể đón nhận trọn vẹn, kịp thời và nhất quán. Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard đã ví quá trình này như cơ chế “giao bóng và đỡ bóng”, nơi mấu chốt không nằm ở việc ai phát bóng nhiều hơn, mà là ai đón bóng chuẩn xác hơn.  

Trớ trêu thay, nhiều người chăm sóc hàng ngày vẫn luôn miệng phản hồi đứa trẻ, nhưng câu cửa miệng lại chỉ xoay quanh: “Mặc ấm chưa?”, “Làm bài tập xong chưa?”, “Đừng có lề mề nữa!”.

Khi con bắn lên một quả pháo hiệu cảm xúc, chẳng một ai dang tay đón lấy. Lâu dần, đứa trẻ đâm ra biết điều: nó tự khép mình lại và không còn muốn phát bất kỳ tín hiệu nào về phía ấy nữa.

Vậy còn những người bạn chơi tuyệt vời thì sao? Một người chỉ chuyên chơi đùa cùng con và không bao giờ cằn nhằn chắc chắn mang lại cảm giác vô cùng thoải mái. Trạng thái đồng điệu cảm xúc tích cực được tạo ra khi trẻ tự do chơi đùa chính là tiền đề quan trọng cho sự gắn bó an toàn.

Một nghiên cứu tại Bồ Đào Nha từng chỉ ra rằng, sự nhạy cảm và hành vi ít kiểm soát của người cha có thể dự đoán mức độ gắn bó an toàn ở trẻ nhỏ. Sự nhạy cảm này bộc lộ rõ khi con đang chơi: người cha đọc được cảm xúc của con, hòa nhịp cùng con mà không hề áp đặt hay giành lấy quyền điều khiển.  

Sự đồng hành này mang lại niềm vui lớn, nhưng niềm vui luôn có một giới hạn nhất định. Khi đứa trẻ vấp ngã khóc thét hay rơi vào trạng thái hoảng loạn, niềm vui lúc chơi đùa không thể hóa giải được nỗi sợ hãi. Vì thế, người bạn chơi cùng chỉ có thể xếp thứ hai và rất khó lòng bước lên vị trí tin cậy số một.  

Đằng sau sự gắn kết trong những giờ phút hiểm nguy thực chất là một cơ chế sinh học có thật. Mối quan hệ gắn bó an toàn có khả năng giảm nhẹ áp lực lên hệ thống phản ứng stress của trẻ em, cụ thể là trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA). Khi đứa trẻ sợ hãi, đau đớn hay suy sụp, sự hiện diện của một đối tượng gắn bó vững chãi sẽ kéo mức hormone căng thẳng (cortisol) hạ xuống nhanh chóng.  

Trong một nghiên cứu, các bé gái vừa trải qua bài kiểm tra gây căng thẳng được cho gọi điện thoại ngay cho mẹ. Kết quả ghi nhận lượng oxytocin giúp xoa dịu trong cơ thể các em tăng cao, trong khi hormone căng thẳng giảm rõ rệt. Đáng chú ý, nếu chỉ cho phép gửi tin nhắn, hiệu quả này lập tức biến mất; bởi lẽ chính giọng nói ấm áp và sự kết nối trực tiếp mới là tín hiệu giải tỏa căng thẳng thật sự.  

Đặc biệt ở những hoàn cảnh sống khó khăn, mối quan hệ gắn bó an toàn càng đóng vai trò làm dịu đi những tác động tiêu cực từ môi trường lên tâm lý trẻ. Hoàn cảnh càng thử thách, vai trò làm điểm tựa của người chăm sóc càng trở nên quan trọng.

Thí nghiệm kinh điển về sự gắn bó của Mary Ainsworth từng chia phản ứng của trẻ thành các nhóm: an toàn, tránh né và mâu thuẫn. Những đứa trẻ có kiểu gắn bó an toàn có thể cảm thấy lo lắng khi xa cách, nhưng sẽ nhanh chóng lấy lại bình tĩnh khi người chăm sóc xuất hiện. Điểm mấu chốt quyết định sự khác biệt này hoàn toàn nằm ở chất lượng tương tác chứ không phải sự có mặt đơn thuần.  

Minh chứng cho điều này, một nghiên cứu từ Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc khảo sát các gia đình có ông bà cùng tham gia nuôi dạy con cháu đã chỉ ra: phần lớn trẻ nhỏ vẫn hình thành mối quan hệ gắn bó an toàn bền chặt với mẹ. Việc người mẹ đi làm cả ngày và phải xa con định kỳ không hề làm suy giảm sự gắn bó này.  

Rõ ràng, giá trị của việc chăm sóc thường nhật không nằm ở chỗ bạn ở bên con bao nhiêu giờ đồng hồ, mà là trong những tương tác vụn vặt hàng ngày có tạo ra được sự cộng hưởng cảm xúc hay không. Khi đứa trẻ reo lên bảo mẹ nhìn món đồ chơi của mình, việc người lớn buông điện thoại xuống, mỉm cười và đáp lời chính là một lần đón bóng thành công. Ngược lại, khi con vấp ngã đau điếng mà người lớn chỉ gạt phắt đi bảo chuyện nhỏ không có gì phải khóc, đó là một lần chúng ta để vuột mất cảm xúc của con.  

Nghiên cứu cũng ghi nhận một điểm đáng mừng: trẻ nhỏ hoàn toàn có thể xây dựng mối quan hệ gắn bó an toàn với nhiều người cùng lúc. Những đứa trẻ nhận được sự thấu hiểu từ cả cha mẹ lẫn ông bà thường phát triển kỹ năng cảm xúc - xã hội tốt nhất. Đây vốn không phải là một cuộc cạnh tranh vị trí, miễn là những người lớn trong nhà không phủ nhận hay triệt tiêu nỗ lực của nhau.  

Trong não bộ non nớt của một đứa trẻ luôn tồn tại một cơ chế ghi nhớ cảm giác an toàn vô hình. Nó không hề lưu giữ việc hôm nay ai đã nấu cho mình ba bữa cơm, mà nó khắc sâu ký ức về việc khi mình hoảng loạn, nghẹt thở nhất, ai là người đã giúp mình bình tĩnh lại.

Đó là lúc vấp ngã đầy tủi thân, lúc giật mình tỉnh giấc giữa cơn ác mộng đêm khuya, lúc ốm sốt li bì, hay lúc bị phê bình lầm lũi cúi đầu bước về nhà. Vào chính giây phút ấy, người không buông lời phán xét hay trách móc mà sẵn sàng ngồi xuống ngang tầm mắt, ôm trọn lấy mớ cảm xúc hỗn độn của con chính là người bước vào tầng sâu kín nhất trong trái tim đứa trẻ.  

Sự chăm sóc thường nhật tạo nên thói quen sinh hoạt, giúp con biết tìm ai khi cần ăn uống, chuẩn bị đồ dùng. Thế nhưng, chính sự nâng đỡ kiên định vào những khoảnh khắc mong manh nhất mới là thứ tạo ra một niềm tin nền tảng đi theo con suốt cuộc đời: Dù ngoài kia có sóng gió thế nào, sẽ luôn có một người vững vàng đỡ lấy con.   

PV (SHTT)