Cú sốc giới học thuật toàn cầu: Đại học Harvard mất ngôi vương nghiên cứu khoa học vào tay đại diện Trung Quốc

Lần đầu tiên sau hơn một thập kỷ, Đại học Harvard phải nhường lại vị trí dẫn đầu thế giới về đóng góp nghiên cứu khoa học cho một đại học đến từ Trung Quốc, đánh dấu một bước ngoặt lịch sử trong bản đồ tri thức toàn cầu.

Cột mốc mang tính bước ngoặt này vừa được xác lập thông qua bảng xếp hạng nghiên cứu uy tín do Nature Index công bố vào ngày 10/6. Kết quả này được cơ quan chuyên môn đúc kết sau quá trình phân tích, đánh giá nghiêm ngặt hơn 125.000 bài báo khoa học được xuất bản trên 178 ấn phẩm chất lượng cao trong năm 2025. Theo đó, cái tên đã tạo nên kỳ tích khi vượt mặt "gã khổng lồ" Harvard để trở thành cơ sở học thuật hàng đầu thế giới chính là Đại học Chiết Giang. Đại diện đến từ quốc gia tỷ dân ghi dấu ấn đậm nét nhờ thế mạnh nghiên cứu vượt trội trong các lĩnh vực cốt lõi như hóa học, khoa học sinh học, khoa học ứng dụng, song song với những đóng góp ngày càng rõ nét ở mảng khoa học xã hội và sức khỏe.

Sự hoán đổi ngôi vương này được phản ánh rõ qua những con số biết nói. Trong khi số lượng bài báo khoa học của Đại học Chiết Giang bùng nổ mạnh mẽ với mức tăng trưởng lên tới 22,7% trong năm qua, thì con số này ở Đại học Harvard gần như giậm chân tại chỗ khi chỉ tăng nhẹ 0,6%. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Harvard đánh mất vị thế thống trị tuyệt đối của mình kể từ khi hệ thống Nature Index chính thức được công bố vào năm 2014.

Sự thống trị tuyệt đối của Trung Quốc và bước lùi đáng báo động của các siêu cường học thuật Mỹ

Sự lên ngôi của Chiết Giang không phải là một hiện tượng đơn lẻ, mà nó phản ánh một làn sóng càn quét toàn diện của các cơ sở giáo dục Trung Quốc trên đấu trường quốc tế. Năm nay, bảng xếp hạng Nature Index chứng kiến sự áp đảo chưa từng có khi các đại học Trung Quốc thâu tóm tới 9 vị trí trong top 10, tăng thêm 1 đại diện so với năm ngoái. Một cái tên đình đám khác là Đại học Thanh Hoa cũng xuất sắc chiếm giữ vị trí thứ ba thế giới. Nếu mở rộng phạm vi ra top 20, quốc gia Đông Á này chiếm tới 17 đại diện.

Ở chiều ngược lại, các biểu tượng giáo dục đỉnh cao của nước Mỹ đang có dấu hiệu hụt hơi và tụt lại phía sau một khoảng cách khá xa. Những cái tên lẫy lừng như Đại học Stanford chỉ khiêm tốn xếp ở vị trí thứ 12, trong khi Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) bị đẩy xuống vị trí thứ 17. Ngay cả khi tính gộp tất cả các công trình nghiên cứu của những cơ sở nằm ngoài khối đại học – bao gồm các viện nghiên cứu của chính phủ, tập đoàn tư nhân hay tổ chức phi chính phủ – Đại học Harvard hiện tại cũng đành ngậm ngùi đứng sau hai đại diện của Trung Quốc là Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc và Đại học Chiết Giang.

Xét trên bình diện quốc gia, Trung Quốc tiếp tục khẳng định vị thế là thế lực đóng góp lớn nhất vào sản lượng nghiên cứu toàn cầu. Với việc xuất bản hơn 59.000 bài báo, đây là đất nước duy nhất trong top 10 duy trì được tỷ lệ tăng trưởng đóng góp ở mức hai con số (khoảng 22%) trong giai đoạn 2024 - 2025. Trong số 7 lĩnh vực chuyên ngành được Nature Index theo dõi, giới nghiên cứu Trung Quốc đã độc chiếm vị trí quán quân ở hàng loạt mảng cốt lõi: từ khoa học vật lý, hóa học, khoa học sinh học, khoa học ứng dụng cho đến khoa học trái đất và môi trường. Đáng kinh ngạc hơn, các cơ sở nghiên cứu của nước này chiếm trọn vẹn top 31 trong lĩnh vực khoa học ứng dụng, top 14 trong ngành hóa học và top 9 ở mảng khoa học trái đất và môi trường.

Chiến lược "hố đen thu hút nhân tài" và nguyên nhân đằng sau sự đảo chiều vị thế

Dưới góc nhìn của các chuyên gia, sự trỗi dậy thần tốc của Trung Quốc hoàn toàn không phải do yếu tố ngẫu nhiên mà là quả ngọt của một chiến lược dài hơi mang tên "hố đen thu hút nhân tài". Trong nhiều năm qua, quốc gia này đã liên tục thực hiện các chính sách đãi ngộ đặc biệt để hấp dẫn các học giả xuất chúng trên toàn cầu, bao gồm cả những bộ óc kiệt xuất từng đoạt giải Nobel và Huy chương Fields. Những học giả này được chào đón bằng những đặc quyền tối cao như cấp thẻ cư trú, chi trả mức lương cao, tài trợ ngân sách nghiên cứu dồi dào cùng các vị trí biên chế dài hạn để họ yên tâm cống hiến.

Trái ngược với đà thăng tiến vũ bão đó, sự sụt giảm thứ hạng của các trường đại học Mỹ được nhận định là hệ quả tất yếu từ những ảnh hưởng tiêu cực của các cuộc chiến pháp lý kéo dài, đi kèm với việc chính quyền liên bang liên tục cắt giảm các nguồn quỹ tài trợ dành cho nghiên cứu khoa học.

Tuy nhiên, kết quả từ Nature Index – bảng xếp hạng chuyên đánh giá năng lực nghiên cứu dựa trên số lượng bài báo khoa học xuất bản trên các tạp chí chuyên môn chất lượng cao – cũng cho thấy những góc nhìn đa chiều về vị thế của các trường. Điển hình như Đại học Chiết Giang, dù đứng đầu thế giới về chỉ số nghiên cứu, nhưng tại các bảng xếp hạng đa tiêu chí khác như THE hay QS, ngôi trường này lần lượt xếp ở các vị trí khiêm tốn là 39 và 49 thế giới. Thậm chí nếu so sánh ngay trong phạm vi đại lục, Chiết Giang vẫn đang phải xếp sau các "đại thụ" khác là Thanh Hoa, Bắc Kinh và Phúc Đán. Dẫu vậy, việc lật đổ được sự thống trị của Harvard tại Nature Index vẫn là một minh chứng đanh thép cho thấy cán cân quyền lực khoa học công nghệ toàn cầu đang có sự dịch chuyển mạnh mẽ.