Khi doanh nghiệp được tự quyết giá xăng dầu, Nhà nước dự kiến chuyển trọng tâm sang hậu kiểm, giám sát dữ liệu, bảo đảm nguồn cung và can thiệp khi thị trường biến động bất thường.

Sau nhiều lần chỉnh sửa, dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu đang được Bộ Công Thương hoàn thiện theo hướng trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp, thay vì Nhà nước công bố giá bán lẻ tối đa theo kỳ điều hành như hiện nay.

Thay đổi này kéo theo cách quản lý thị trường cũng khác. Doanh nghiệp sẽ chịu trách nhiệm nhiều hơn với quyết định giá, còn cơ quan quản lý tập trung xây dựng nguyên tắc hình thành giá, theo dõi dữ liệu, kiểm tra và bảo đảm nguồn cung.

Theo dự thảo lần 14, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối ngoài hệ thống được tự quyết định giá theo thị trường, đồng thời phải kê khai và kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý. Giá bán được xác định trên cơ sở các yếu tố đầu vào và chi phí kinh doanh thực tế theo nguyên tắc được quy định.

Với cơ chế này, Nhà nước không trực tiếp ấn định một mức giá bán lẻ tối đa cho từng kỳ điều hành, nhưng vẫn đặt ra các điều kiện để doanh nghiệp hoạt động và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Quản bằng dữ liệu

Một trong những công cụ được đặt trọng tâm trong dự thảo là dữ liệu.

Doanh nghiệp phải công bố, kê khai giá và kết nối dữ liệu với cơ quan quản lý. Với thương nhân đầu mối, các thông tin về kho, bồn bể, nhập - xuất - tồn và tổng nguồn cũng được yêu cầu kết nối để phục vụ quản lý.

Cách tiếp cận này chuyển một phần trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Thay vì xác định trước một mức giá bán lẻ tối đa, cơ quan quản lý có thể theo dõi các yếu tố hình thành giá, kiểm tra khi phát hiện dấu hiệu bất thường và đối chiếu với dữ liệu doanh nghiệp cung cấp.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng quyền định giá cần đi cùng yêu cầu minh bạch.

Theo ông, dữ liệu về giá mua - bán, hóa đơn đầu vào - đầu ra và tồn kho cần được số hóa để cơ quan quản lý có thể kiểm tra, đối chiếu. Khi doanh nghiệp mua vào ở một mức nhưng bán ra cao bất thường, cơ quan quản lý có cơ sở kiểm tra.

Việc công khai thông tin cũng giúp người tiêu dùng có thêm dữ liệu để so sánh giữa các cửa hàng.

05-1791172041-duoc-tu-quyet-gia-doanh-nghiep-ban-le-xang-dau-lo-bi-dau-moi-chi-phoi

Giữ “van” nguồn cung

Giá là một phần của quản lý thị trường xăng dầu. Với mặt hàng thiết yếu này, bảo đảm nguồn cung vẫn là yêu cầu quan trọng khi chuyển sang cơ chế thị trường.

Theo dự thảo, thương nhân đầu mối phải duy trì dự trữ lưu thông tối thiểu tương đương 20 ngày cung ứng, tính theo sản lượng tiêu thụ nội địa bình quân một ngày của năm trước.

Doanh nghiệp đầu mối cũng phải thực hiện tổng nguồn tối thiểu 300.000 m3 mỗi năm từ kỳ phân giao năm 2027, trừ trường hợp thương nhân chỉ kinh doanh nhiên liệu hàng không. Nếu không thực hiện đủ tổng nguồn trong hai năm liên tiếp, doanh nghiệp thuộc trường hợp xem xét thu hồi giấy xác nhận.

Dự thảo đồng thời đặt thêm điều kiện về hạ tầng và hệ thống phân phối đối với thương nhân đầu mối. Doanh nghiệp phải có kho tiếp nhận với tổng sức chứa tối thiểu 15.000 m3, sở hữu tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ và có ít nhất 40 thương nhân phân phối thuộc hệ thống.

Các yêu cầu này gắn quyền tham gia thị trường với trách nhiệm duy trì nguồn hàng, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động mua bán.

Ở góc độ chuyên gia, ông Lạng cho rằng dự trữ là một “vùng đệm” quan trọng khi thị trường xăng dầu xảy ra cú sốc. Doanh nghiệp cần duy trì lượng dự trữ bắt buộc, trong khi Nhà nước cần có nguồn dự trữ chiến lược cho những tình huống vượt quá khả năng điều chỉnh của thị trường.

Không bỏ hoàn toàn công cụ bình ổn

Việc doanh nghiệp tự quyết giá cũng không đồng nghĩa Nhà nước rút hoàn toàn khỏi điều hành khi thị trường biến động mạnh.

Theo phương án đang được xây dựng, cơ chế bình ổn có thể được xem xét khi giá xăng dầu biến động bất thường, chẳng hạn tăng hoặc giảm liên tục trong một số tuần hoặc biến động cộng dồn từ 15-20% trong thời gian ngắn và gây tác động lớn đến kinh tế - xã hội.

Khi đó, Bộ Công Thương phối hợp Bộ Tài chính có thể đề xuất Chính phủ quyết định chủ trương, biện pháp và thời hạn bình ổn.

Các công cụ được tính đến gồm tổng nguồn tối thiểu, dự trữ lưu thông, dự trữ quốc gia, chính sách thuế, tài chính, tiền tệ và Quỹ Bình ổn giá theo quy định của Luật Giá. Trong trường hợp cần thiết, việc điều hành giá xăng dầu có thể được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định.

Với Quỹ Bình ổn giá, dự thảo quy định thương nhân đầu mối chốt số dư trước khi Nghị định có hiệu lực và chuyển số dư dương vào tài khoản Quỹ tại Kho bạc Nhà nước. Doanh nghiệp cũng phải hoàn thành kiểm toán độc lập chuyên đề về quỹ trong vòng 12 tháng.

Như vậy, cơ chế bình ổn vẫn được giữ như một công cụ ứng phó khi thị trường xuất hiện biến động lớn, thay vì sử dụng để điều chỉnh giá thường xuyên.

Doanh nghiệp chịu trách nhiệm nhiều hơn

Theo định hướng của Bộ Công Thương, việc trao quyền quyết định giá nhằm tăng tính chủ động của doanh nghiệp và đưa hoạt động kinh doanh xăng dầu sát hơn với cơ chế thị trường.

Đổi lại, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về giá bán, kê khai và công bố thông tin theo quy định. Cơ quan quản lý chuyển trọng tâm sang giám sát, hậu kiểm và xử lý khi doanh nghiệp vi phạm.

Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước Trần Hữu Linh cho biết dự thảo cũng hướng tới giảm các tầng nấc trung gian trong hệ thống phân phối, đồng thời tăng tính minh bạch và hiệu quả của thị trường.

Một số thủ tục được đề xuất chuyển từ cơ chế cấp phép sang đăng ký, thông báo và hậu kiểm. Các loại hình đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối hiện hành cũng được định hướng hợp nhất thành một loại hình thương nhân phân phối mới.

Với cách tiếp cận này, bài toán quản lý sau khi doanh nghiệp được tự quyết giá không chỉ nằm ở việc theo dõi giá bán cuối cùng. Cơ quan quản lý còn phải nắm được dữ liệu đầu vào, tồn kho, nguồn cung và hoạt động của các doanh nghiệp trong chuỗi.

Dự thảo lần 14 đã qua nhiều vòng chỉnh sửa và được Bộ Công Thương tiếp tục lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp. Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục hoàn thiện trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Nếu được thông qua, cách điều hành thị trường xăng dầu sẽ có thay đổi đáng kể: doanh nghiệp quyết định giá và chịu trách nhiệm nhiều hơn, còn Nhà nước quản lý bằng nguyên tắc, dữ liệu, điều kiện nguồn cung và các công cụ can thiệp khi thị trường biến động bất thường.

HL (SHTT)