Bước lùi chiến lược từ Mỹ và Iran để giải tỏa "ngòi nổ" xung đột

Sự kiện ký kết lịch sử diễn ra vào ngày 17/6 giữa Tổng thống hai nước đã mang lại một lối thoát tạm thời cho cuộc khủng hoảng. Giới phân tích nhận định, trong thỏa thuận sơ bộ này, Washington dường như đang chịu phần thiệt thòi và đưa ra nhiều nhượng bộ lớn hơn với mục đích tìm kiếm một phương án thay thế tốt hơn cho tình trạng bế tắc hiện tại. Thực chất, Tehran sẽ lập tức nhận được rất nhiều lợi ích kinh tế, bao gồm cả hàng chục tỷ USD, đổi lại họ phải cam kết không tấn công tàu thuyền và khôi phục lưu thông an toàn qua eo biển Hormuz.

Về cấu trúc, bản ghi nhớ được chia làm hai giai đoạn rõ rệt, trong đó đẩy những vấn đề phức tạp nhất sang giai đoạn hai để giải quyết trong một "thỏa thuận cuối cùng" kéo dài 60 ngày. Ngay sau khi ký kết, Mỹ bắt buộc phải dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân và Iran sẽ tiến hành rà phá các chướng ngại vật như thủy lôi để đưa mật độ giao thương tại eo biển Hormuz trở lại mức trước xung đột trong vòng 30 ngày.

Tuy nhiên, các nghĩa vụ áp dụng ngay lập tức của Mỹ lại mang đến cho Iran ưu thế vượt trội. Bộ Tài chính Mỹ sẽ ban hành các lệnh miễn trừ trừng phạt không giới hạn cho hoạt động xuất khẩu dầu thô và hóa dầu của Iran theo giá thị trường, dự kiến mang lại nguồn thu khổng lồ từ 60 đến 70 tỷ USD mỗi năm cho Tehran. Thêm vào đó, Mỹ phải cam kết xử lý và giải phóng các tài sản, quỹ tiền bị đóng băng trước khi các cuộc đàm phán rộng hơn bắt đầu, thậm chí cho phép Ngân hàng Trung ương Iran tự xác định bên thụ hưởng.

Đối với các quy định mang tính dài hạn, cam kết của Iran về chương trình hạt nhân được đánh giá là không có nhiều điểm mới. Tehran chỉ tái khẳng định việc không mua sắm hay phát triển vũ khí hạt nhân – một ngôn từ tương tự như thỏa thuận JCPOA thời cựu Tổng thống Obama. Ngoài ra, việc xử lý vật liệu đã làm giàu bằng phương án pha loãng ngay tại chỗ cũng đi ngược lại yêu cầu trước đó của Tổng thống Donald Trump về việc phải chuyển số vật liệu này ra nước ngoài.

Thỏa thuận cuối cùng trong tương lai cũng đối mặt với nhiều rào cản lớn khi phụ thuộc chặt chẽ vào một quỹ tái thiết kinh tế dành cho Iran có quy mô tối thiểu 300 tỷ USD do Mỹ và các đối tác khu vực cùng xây dựng. Đặc biệt, theo Điều 7 của bản ghi nhớ, Mỹ còn cam kết sẽ chấm dứt toàn bộ các lệnh trừng phạt đơn phương sơ cấp và thứ cấp, cùng các nghị quyết hạn chế từ Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và IAEA. Giới chuyên gia nhìn nhận đây là sự nhượng bộ vượt xa các tiền lệ trong quá khứ, khiến tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày tới để đi đến thỏa thuận dài hạn sẽ trở nên vô cùng gian nan và đầy tranh cãi.