Chính trường Nhật Bản: Nữ thị trưởng trẻ nhất quyết định nghỉ sinh con, châm ngòi cuộc tranh luận lịch sử

Chính trường và dư luận Nhật Bản đang đổ dồn sự chú ý vào một quyết định mang tính lịch sử của bà Shoko Kawata (35 tuổi) – Thị trưởng thành phố Yawata thuộc tỉnh Kyoto. Vị nữ thị trưởng trẻ nhất xứ sở hoa anh đào khi trúng cử vào năm 2023 vừa chính thức tuyên bố sẽ bước vào kỳ nghỉ thai sản trong thời gian tới.

Theo kế hoạch được công bố, bà Kawata dự kiến sẽ hạ sinh thiên thần nhỏ vào giữa tháng 9 tới và sẽ tạm rời xa công việc trong vòng 16 tuần để thực hiện chế độ thai sản. Quyết định này ngay lập tức trở thành tâm điểm của một cuộc tranh luận nảy lửa trên quy mô toàn quốc, đồng thời phơi bày một lỗ hổng pháp lý lớn trong hệ thống quản lý lao động và chính trị của Nhật Bản. Nguyên do là bởi các chế độ nghỉ thai sản hiện hành mới chỉ được thiết kế áp dụng cho đối tượng công chức thông thường, trong khi hoàn toàn trống rỗng và không có bất kỳ khung pháp lý nào đảm bảo quyền lợi nghỉ phép tương tự cho giới quan chức lãnh đạo.

Khát vọng lấp đầy "vùng xám" pháp lý và làn sóng phản ứng trái chiều

Chia sẻ với kênh truyền hình CNN (Mỹ), nữ thị trưởng 35 tuổi không giấu nổi kỳ vọng bước đột phá cá nhân của mình có thể trở thành “chất xúc tác để thay đổi hệ thống”. Đây là một nỗ lực lớn trong bối cảnh Nhật Bản đang phải vật lộn trong vô vọng với tình trạng tỷ lệ sinh sụt giảm nghiêm trọng cùng khoảng cách giới tính dai dẳng trong bộ máy lãnh đạo chính trị. Dù đất nước mặt trời mọc vừa đón nhận vị nữ Thủ tướng đầu tiên vào năm ngoái, nhưng số liệu từ tổ chức theo dõi dữ liệu toàn cầu về các nghị viện quốc gia IPU Parline cho thấy, phụ nữ hiện vẫn chiếm chưa đầy 15% tổng số ghế tại Hạ viện.

“Thông qua việc này, tôi hy vọng sẽ khuyến khích không chỉ người lao động mà cả chủ doanh nghiệp và nhà quản lý, tất cả những người có công việc khác nhau hãy đón nhận những sự kiện quan trọng trong cuộc sống, việc nuôi dạy con cái và sinh nở… đồng thời cân bằng hợp lý giữa công việc và cuộc sống” - Thị trưởng Kawata bày tỏ.

Để bộ máy quản lý thành phố với gần 70.000 dân không bị đình trệ trong 16 tuần vắng mặt, bà Kawata cho biết sẽ bố trí một người tạm quyền điều hành, riêng bản thân bà vẫn duy trì việc kiểm tra hòm thư điện tử thường xuyên.

Khi kế hoạch này được lan truyền trên các nền tảng mạng xã hội tại Nhật Bản, một làn sóng tranh cãi đã nổ ra khi một bộ phận công chúng thẳng thắn chỉ trích, cho rằng việc một quan chức cấp cao vắng mặt tại nhiệm sở là hành vi lãng phí tiền thuế của nhân dân. Dẫu vậy, nữ thị trưởng khẳng định những người dân mà bà trực tiếp tiếp xúc ngoài đời thực đều bày tỏ sự “vô cùng thấu hiểu”. Bà xúc động chia sẻ: “Thực tế là họ bảo tôi cứ nghỉ đi. Các nhân viên tại cơ quan chính phủ cũng như người dân đều nói với tôi không chút do dự rằng tôi nên nghỉ ngơi”.

Bình luận về sự việc mang tính bước ngoặt này, nữ Giáo sư Sawako Shirahase đến từ Đại học Tokyo nhận định, hệ thống quy định của chính phủ hiện đã lỗi thời và không kịp thích ứng với nhu cầu thực tế của phụ nữ hiện đại khi tham gia vào lực lượng lao động. Giáo sư phân tích: “Khung pháp lý không giả định rằng Thị trưởng (hoặc người đứng đầu cơ quan công quyền) sẽ nghỉ thai sản. Nhưng đồng thời, không ai có thể cấm ai đó nghỉ phép… Vì vậy, đó là một vùng xám”. Vị giáo sư này bày tỏ hy vọng câu chuyện của bà Kawata sẽ là tấm gương để khu vực công lẫn tư nhân thúc đẩy mạnh mẽ hơn văn hóa cân bằng giữa công việc và cuộc sống.

Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Stefanie Schwarte thuộc Trung tâm Nhật Bản tại Đại học Ludwig-Maximilians chỉ ra một tín hiệu tích cực rằng, bất chấp sự thay đổi chậm chạp về bình đẳng giới, số lượng bóng hồng phá vỡ các chuẩn mực truyền thống để vươn lên trên chính trường đang gia tăng rõ rệt. Trong vòng 5 năm qua, số lượng nữ thị trưởng tại Nhật Bản đã tăng mạnh từ khoảng 50 lên gần 80 người trên tổng số hơn 1.700 đô thị tính đến đầu năm 2026. Nhiều người trong số họ đã tiếp tục tái đắc cử nhiệm kỳ thứ 2, 3 hoặc 4, trở thành hình mẫu chứng minh cho thế hệ tương lai thấy rằng bất kỳ ai, dù nam hay nữ, đều có thể cống hiến cho xã hội và hoàn thiện cuộc sống cá nhân.

Điểm nghẽn từ áp lực văn hóa "Karoshi" và cuộc chiến chống suy giảm dân số

Vụ ồn ào xung quanh chiếc ghế thị trưởng thành phố Yawata diễn ra vào đúng thời điểm Chính phủ Nhật Bản đang đứng ngồi không yên trước cuộc khủng hoảng dân số kéo dài nhiều thập kỷ. Trong năm 2025, quốc gia này tiếp tục chạm đáy khi ghi nhận mức thấp kỷ lục mới với chỉ 671.236 ca sinh, đánh dấu năm thứ 10 liên tiếp sụt giảm. Để cứu vãn tình thế, hàng loạt chính sách kích cầu đã được tung ra rầm rộ trong những năm gần đây, từ việc tăng mức trợ cấp sinh con, hỗ trợ nhà ở cho đến các biện pháp khuyến khích các ông bố xin nghỉ phép để cùng chăm sóc con nhỏ.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các chuyên gia, căn nguyên của sự sụt giảm này không nằm ở chính sách khuyến khích, mà bắt nguồn sâu xa từ văn hóa làm việc quá sức đã ăn sâu bám rễ vào tư duy xã hội, đi kèm với áp lực chi phí sinh hoạt ngày càng đắt đỏ. Nhiều người trẻ tuổi trong giai đoạn sinh sản lựa chọn hy sinh gia đình để tập trung tuyệt đối cho sự nghiệp dưới một áp lực đè nặng. Đáng sợ hơn, xã hội Nhật Bản từ lâu đã phải dùng riêng một thuật ngữ gọi là “karoshi” để chỉ những trường hợp tử vong do làm việc quá sức, thường xuất phát từ các căn bệnh về tim và não do áp lực công việc gây ra.

Từ góc độ của một người trong cuộc, Thị trưởng Shoko Kawata thừa nhận môi trường lao động hiện tại đang ép phụ nữ vào một lựa chọn vô cùng nghiệt ngã: “Nếu muốn có con, họ phải từ bỏ sự nghiệp hoặc nếu muốn theo đuổi sự nghiệp, họ phải từ bỏ việc sinh con. Lẽ ra phụ nữ không nên bị ép buộc vào lựa chọn cái này hoặc cái kia”. Khép lại bài chia sẻ, bà khẳng định bản thân và các cộng sự đang nỗ lực cải thiện thực trạng này từng bước một, hướng tới việc thiết kế một hệ thống vận hành nhằm đạt được sự bình đẳng giới đúng nghĩa trong tương lai gần.