Xung đột Iran kéo dài khiến eo biển Hormuz trở thành điểm nghẽn năng lượng, buộc nhiều nước Ả Rập phải tìm tuyến xuất khẩu mới và đối mặt nguy cơ mất lợi thế dầu khí từng có.

Cuộc chiến giữa Iran và các bên liên quan tiếp tục diễn biến căng thẳng, khi ngày 2/9 chứng kiến những cuộc tấn công qua lại giữa Mỹ và Iran. Lực lượng Mỹ tấn công khu vực bờ biển phía nam Iran, trong khi Tehran đáp trả bằng các cuộc pháo kích nhằm vào những căn cứ Mỹ trên toàn khu vực.

Washington đồng thời cảnh báo về khả năng tiến hành những cuộc không kích dữ dội hơn. Phía Iran lại cáo buộc Mỹ tấn công một bữa tiệc đám cưới tại nước này, khiến 5 người thiệt mạng và hàng chục người bị thương.

Những màn đáp trả liên tiếp khiến xung đột ngày càng rơi vào thế bế tắc và chưa xuất hiện dấu hiệu rõ ràng cho thấy một lối thoát hòa bình.

03-1788408412-eo-bien-hormuz-bi-thach-thuc-loi-the-dau-khi-cua-cac-nuoc-a-rap-lung-lay
Tàu thuyền ở eo biển Hormuz. Ảnh : Reuters

Trong bối cảnh đó, Iran tiếp tục kiểm soát chặt tuyến hàng hải quan trọng qua eo biển Hormuz, biến khu vực này thành công cụ gây sức ép với Washington. Việc Hormuz bị hạn chế đã tạo ra những xáo trộn đáng kể trên thị trường năng lượng.

Trước nguy cơ tình trạng này kéo dài, nhiều quốc gia trong khu vực bắt đầu tìm cách giảm sự phụ thuộc vào Hormuz. Các nước Ả Rập đang chi hàng tỉ USD để xây dựng những đường ống mới, khôi phục các tuyến cũ, đồng thời chấp nhận những hành trình vận chuyển dài và tốn kém hơn.

Hormuz từng đảm nhiệm việc trung chuyển khoảng 20% lượng dầu xuất khẩu trên toàn cầu, nên việc tìm kiếm các tuyến thay thế đang trở thành bài toán cấp thiết đối với những quốc gia phụ thuộc vào hoạt động xuất khẩu dầu khí.

Iraq là một trong những nước chịu ảnh hưởng rõ rệt khi phần lớn dầu xuất khẩu trước xung đột được vận chuyển qua Hormuz. Nguồn thu từ dầu mỏ cũng đóng góp khoảng 90% ngân sách quốc gia của Baghdad.

Khi xuất khẩu giảm mạnh do Hormuz bị phong tỏa, Iraq đang tìm cách đưa dầu thô tới cảng Ceyhan của Thổ Nhĩ Kỳ. Baghdad đồng thời tái khởi động kế hoạch hợp tác với Jordan để xây dựng đường ống mới hướng tới Biển Đỏ.

Iraq cũng phối hợp với Syria nhằm khôi phục một đường ống từng bị hư hại nghiêm trọng do chiến tranh tại hai nước và không còn được sử dụng thường xuyên kể từ thập niên 1980.

Trong khi đó, UAE đang xây dựng thêm một đường ống song song với tuyến hiện hữu, qua đó có thể đưa dầu trực tiếp ra vịnh Oman. Ả Rập Xê Út cũng xem xét mở rộng đường ống Đông - Tây, tuyến có khả năng vận chuyển 7 triệu thùng dầu thô mỗi ngày tới Biển Đỏ.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent gần đây nhận định những thay đổi này có thể khiến Hormuz dần mất vai trò quan trọng. Theo ông, trong hai năm tới, eo biển này có thể chỉ còn được xem như một vùng biển bình thường.

Dù vậy, Eurasia Group, đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị của Mỹ, cho rằng các nỗ lực thay thế Hormuz khó đảm bảo thành công do hàng loạt rủi ro về an ninh.

Theo phân tích được gửi đến Thanh Niên, Iran từng tấn công đường ống Đông - Tây của Ả Rập Xê Út, trong khi các tay súng thân Houthi nhắm vào tàu thuyền đi qua eo biển Bab el-Mandeb.

Những diễn biến này khiến nguồn cung nhiên liệu của Ả Rập Xê Út phải chuyển sang các tuyến vận chuyển phức tạp hơn về mặt kỹ thuật, gồm hành trình qua kênh đào Suez của Ai Cập hoặc đi vòng qua mũi phía nam châu Phi đối với tàu hướng tới châu Á.

Không chỉ gặp trở ngại về an ninh, các tuyến đường ống mới cũng cần nhiều năm để xây dựng hoặc khôi phục. Tuyến đường ống dẫn dầu thô được nâng cấp giữa Syria và Iraq dự kiến còn mất 4 năm nữa mới có thể vận hành.

Trong khi đó, thỏa thuận giữa Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ, vốn giữ vai trò quan trọng trong chiến lược năng lượng của Iraq, chỉ kéo dài một năm. Hai nước vì thế sẽ phải tiếp tục đàm phán một thỏa thuận toàn diện hơn, bao gồm hợp tác về dầu khí, điện năng và tài nguyên nước.

Với các quốc gia xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), khả năng xoay chuyển tình thế trong ngắn hạn còn hạn chế hơn. Qatar là trường hợp đáng chú ý khi phụ thuộc phần lớn nguồn thu vào loại nhiên liệu này.

Khác với dầu thô, việc thay đổi tuyến vận chuyển LNG khó thực hiện hơn bởi hoạt động này đòi hỏi các nhà máy hóa lỏng phức tạp và có chi phí cao.

Cuộc xung đột Iran vì thế đã làm lộ rõ một rủi ro mang tính hệ thống đối với các nước vùng Vịnh phụ thuộc vào Hormuz. Đồng thời, tình hình đang thúc đẩy một quá trình chuyển dịch năng lượng trên toàn khu vực, có khả năng làm thay đổi sâu sắc và lâu dài cơ sở hạ tầng phục vụ xuất khẩu dầu khí.

Trong khi đó, Mỹ tiếp tục tăng xuất khẩu LNG và duy trì vị thế dẫn đầu, góp phần khiến dòng chảy LNG trên toàn cầu có những thay đổi đáng kể.

Những diễn biến hiện nay đang đặt ra câu hỏi về tương lai lợi thế năng lượng của các nước Trung Đông - Ả Rập, khi những ưu thế từng gắn chặt với Hormuz có nguy cơ bị suy giảm, thậm chí mất đi vĩnh viễn.

QT (SHTT)