Eo biển Hormuz xuất hiện "luồng di chuyển lạ": Dấu hiệu Iran "âm thầm" siết quyền kiểm soát?

Tình hình tại eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới đang có dấu hiệu biến đổi bất thường khi nhiều tàu quốc tế đồng loạt lựa chọn lộ trình đi sát bờ biển Iran để rời khu vực, thay vì tuyến hàng hải truyền thống.

Theo dữ liệu theo dõi hàng hải ngày 15/3, tàu chở khí Karachi treo cờ Pakistan, có tải trọng khoảng 50.000 tấn, đã di chuyển qua khu vực hẹp giữa đảo Larak và Qeshm trước khi men theo bờ biển Iran tiến ra Vịnh Oman. Đáng chú ý, tàu vẫn bật tín hiệu định vị công khai – điều hiếm thấy trong bối cảnh khu vực đang bị nhiễu điện tử và rủi ro an ninh gia tăng.

Ngay sau đó, sáng 16/3, hai tàu hàng rời từng cập cảng Iran cũng đi theo hành trình tương tự. Trước đó, các tàu LNG treo cờ Ấn Độ và một tàu hàng từ Gambia cũng xuất hiện gần đảo Larak khi rời Hormuz.

Chuỗi di chuyển có tính lặp lại này khiến giới phân tích cho rằng Iran có thể đang thiết lập một dạng “hành lang hàng hải được phê duyệt”, nơi các tàu chỉ được phép đi qua nếu đáp ứng điều kiện nhất định.

Theo Harrison Prétat từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, Tehran có thể đang gây gián đoạn tuyến vận tải truyền thống, đồng thời duy trì luồng di chuyển gần bờ để kiểm soát chặt chẽ hơn. Ông nhận định việc tàu đi sát lãnh hải giúp Iran dễ dàng giám sát và “phê duyệt” từng trường hợp quá cảnh.

Diễn biến này xuất hiện sau hơn hai tuần căng thẳng leo thang, khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran, kéo theo các đòn đáp trả nhắm vào tàu thuyền trong khu vực. Hệ quả là hoạt động hàng hải tại Vịnh Ba Tư gần như tê liệt, nhiều tàu bị mắc kẹt hoặc buộc phải trì hoãn hành trình.

Trong bối cảnh đó, một số quốc gia đã tìm cách thương lượng với Tehran để đảm bảo tàu của mình được “bật đèn xanh” đi qua. Quan chức từ Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ cho biết đã nhận được tín hiệu tích cực, dù phía Pakistan chưa bình luận về trường hợp tàu Karachi.

Đáng chú ý, giữa lúc Hormuz có nguy cơ rơi vào trạng thái “đóng cửa không chính thức”, Donald Trump lại đưa ra tuyên bố gây sốc khi cho rằng Mỹ không nên hiện diện tại khu vực này. Ông nhấn mạnh việc bảo vệ tuyến hàng hải chiến lược không nên là trách nhiệm riêng của Washington, mà cần được chia sẻ bởi các quốc gia hưởng lợi từ nguồn năng lượng vận chuyển qua đây.

Phát biểu của ông Trump ngay lập tức làm dấy lên tranh luận, đặc biệt khi Mỹ từ lâu vẫn đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo an ninh hàng hải tại Hormuz. Một số ý kiến cho rằng quan điểm này phản ánh xu hướng giảm vai trò “cảnh sát toàn cầu”, trong khi số khác lo ngại nó có thể khiến khoảng trống quyền lực tại khu vực ngày càng lớn.

Các nhà phân tích của JPMorgan nhận định tình hình hiện tại đang tạo ra trạng thái đặc biệt: eo Hormuz không bị đóng hoàn toàn, nhưng việc đi qua ngày càng phụ thuộc vào yếu tố chính trị và sự chấp thuận từ Tehran.

Trong điều kiện bình thường, tàu thương mại sẽ tránh xa lãnh hải Iran để giảm rủi ro, tuy nhiên tuyến truyền thống này hiện đã trở nên nguy hiểm sau hàng loạt vụ tấn công gần đây. Điều đó buộc các hãng vận tải phải cân nhắc lựa chọn hành lang gần bờ dù tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý và bảo hiểm.

Hiện Ấn Độ đang tìm cách giải cứu thêm 6 tàu chở dầu mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư, nhưng chưa rõ liệu các tàu này có buộc phải đi theo “luồng được kiểm soát” hay không.

Dù một số tàu đã rời Hormuz an toàn, lưu lượng hiện tại vẫn chỉ chiếm phần rất nhỏ so với bình thường. Giới chuyên gia cảnh báo rằng nếu cơ chế kiểm soát không minh bạch tiếp tục được duy trì, dòng chảy năng lượng toàn cầu khó có thể sớm phục hồi như trước.