Căng thẳng leo thang tại Trung Đông đang đẩy ngành vận tải biển thế giới vào một cuộc khủng hoảng mới khi eo biển Hormuz – "yết hầu" năng lượng của hành tinh – rơi vào tình trạng gần như tê liệt. Với hơn 10% đội tàu container toàn cầu đang bị ùn ứ cùng sự rút lui của các hãng bảo hiểm, chuỗi cung ứng quốc tế đang đứng trước nguy cơ đứt gãy nghiêm trọng.

Trong những ngày vừa qua, eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman đã trở thành tâm điểm của những cuộc đối đầu quân sự trực diện. Sau các cuộc không kích đáp trả từ phía Mỹ và Israel, eo biển này liên tục chứng kiến các vụ tấn công tàu hàng bằng thiết bị bay không người lái. Chỉ trong vòng 48 giờ, một tàu chở dầu đã bốc cháy dữ dội và ít nhất bốn phương tiện khác bị hư hại nghiêm trọng.

Sự bất ổn này đã dẫn đến một cuộc "tắc nghẽn" quy mô lớn. Theo dữ liệu từ nền tảng MarineTraffic, tính đến ngày 1/3, ít nhất 150 con tàu, chủ yếu là tàu chở dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), đã buộc phải thả neo nằm chờ tại vùng biển ngoài khơi các cường quốc dầu mỏ như Saudi Arabia, Iraq và Qatar.

Tại một hội thảo chuyên ngành ở California ngày 2/3, ông Jeremy Nixon, CEO của hãng tàu Ocean Network Express (ONE), đã đưa ra một con số gây sốc: "Khoảng 10% đội tàu container của toàn thế giới hiện đang bị ùn ứ tại khu vực này". Hệ quả tất yếu là hàng hóa sẽ sớm bị đình trệ tại các cảng trung chuyển huyết mạch từ châu Á sang châu Âu.

Các tàu tránh đi qua Eo biển Hormuz. Ảnh: LSEG, Reuters

Tầm quan trọng của eo biển Hormuz là không thể phủ nhận khi đây là lộ trình của hơn 14 triệu thùng dầu mỗi ngày, chiếm tới 1/3 tổng lượng xuất khẩu nhiên liệu bằng đường biển của thế giới. Đặc biệt, các nền kinh tế lớn tại châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc phụ thuộc nặng nề vào tuyến đường này, trong đó một nửa lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc phải đi qua đây.

Tình hình càng trở nên căng thẳng khi phía Iran tuyên bố đóng cửa hoàn toàn tuyến đường thủy này. Ông Ebrahim Jabari, cố vấn cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), cảnh báo đầy đanh thép rằng bất kỳ nỗ lực vượt qua eo biển nào cũng sẽ bị lực lượng hải quân "đốt cháy". Mặc dù Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) khẳng định eo biển thực tế vẫn chưa bị đóng, nhưng chính tâm lý lo ngại về một cuộc phong tỏa kéo dài đã khiến giá dầu Brent có thời điểm tăng vọt 13%. Các chuyên gia dự báo, nếu kịch bản tồi tệ nhất xảy ra, giá dầu thế giới có thể dễ dàng vượt ngưỡng 100 USD/thùng.

Không chỉ đối mặt với nguy cơ bị tấn công, các chủ tàu hiện còn phải đau đầu với bài toán tài chính khi hàng loạt "ông lớn" trong ngành bảo hiểm hàng hải như Gard, Skuld hay London P&I Club đồng loạt thông báo hủy bảo hiểm rủi ro chiến tranh từ ngày 5/3.

Theo ông David Smith, đại diện hãng môi giới bảo hiểm McGill and Partners, sự biến động quá nhanh đã khiến nhiều hãng từ chối cung cấp dịch vụ hoặc tăng phí bảo hiểm lên mức chóng mặt. Phí rủi ro chiến tranh đã nhảy vọt từ mức 0,2% trong tuần trước lên 1% giá trị con tàu chỉ trong vòng hai ngày, khiến chi phí cho mỗi chuyến hàng đội lên thêm hàng trăm nghìn USD. Ông Munro Anderson từ Vessel Protect nhận định rằng, thực tế eo biển đang bị đóng cửa bởi "nỗi sợ hãi" và những lời đe dọa hơn là một lệnh phong tỏa vật lý cụ thể.

Để tránh rủi ro, nhiều tàu hàng đang cân nhắc phương án thay đổi lộ trình, vòng qua mũi Hảo Vọng ở Nam Phi. Tuy nhiên, cái giá phải trả là thời gian vận chuyển sẽ kéo dài thêm từ 8 đến 15 ngày. Sự chậm trễ này gây áp lực cực lớn lên các ngành sản xuất linh kiện ô tô, điện tử và hàng nông sản thực phẩm.

Mặc dù chi phí vận chuyển được dự báo sẽ tăng từ 20-30%, nhưng khi tính toán trên tổng giá trị đơn hàng, mức đội giá thực tế có thể dao động từ 1-3%. Dù vậy, với việc các hệ thống dẫn dầu trên bộ của Trung Đông vốn đã quá tải kể từ cuộc khủng hoảng Biển Đỏ cuối năm 2023, thế giới đang nín thở theo dõi từng diễn biến tại Hormuz, bởi bất kỳ sự gián đoạn dài hạn nào tại đây cũng sẽ để lại những vết sẹo khó lành cho nền kinh tế toàn cầu.